سیاست
نشست سهجانبه ترامپ، شی و پوتین در شنژن با بیانیهای پایان یافت که نه به ایران و نه به تنگه هرمز اشارهای نداشت؛ غیبتی که نشان میدهد سه قدرت روی راهحل پرونده ایران به اجماع نرسیدهاند. نشست سهجانبه دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، روز پنجشنبه ۲۸ آبان در شنژن چین برگزار شد؛ نشستی که پیش از آغاز آن، ایران بهعنوان یکی از موضوعات اصلی دستور کار معرفی شده بود اما در بیانیه پایانی حتی یکبار هم نام ایران نیامد. این غیبت، نه نشانه بیاهمیتبودن تهران بلکه نشانهای روشن از اختلاف عمیق میان واشنگتن، پکن و مسکو درباره راهحل پرونده ایران و ناتوانی ترامپ در تبدیل گفتوگوی سهجانبه به یک مسیر عملی برای پایان جنگ است. ایران در دستور کار بود، اما در بیانیه غایب شد ترامپ پیش از نشست بارها اعلام کرده بود که ایران در دستور کار گفتوگوهای سهجانبه قرار دارد. او در گفتوگو با فاکسنیوز در شنژن گفت: «درباره ایران صحبت خواهیم کرد. ما ایران را در وضعیت بسیار خوبی داریم، اما کمی درباره ایران صحبت میکنیم.» ترامپ همچنین پیشتر گفته بود قصد دارد با شی و پوتین درباره ایران، اوکراین و کنترل تسلیحات هستهای صحبت کند. خبرگزاری رویترز نیز نوشت نشست سهجانبه «میتوانست به جنگ ایران و اوکراین هم اشاره کند». با این حال، بیانیه پایانی که با عنوان «بیانیه بهسوی صلح» منتشر شد، هیچ اشارهای به ایران، جنگ ایران، تنگه هرمز یا حتی جنگ اوکراین نداشت. رویترز نوشت بیانیه «نه به جنگ روسیه در اوکراین و نه به درگیری آمریکا با ایران اشاره نکرد». یورونیوز نیز تأکید کرد بیانیه «هیچ اشاره صریحی به اوکراین، ایران، کره شمالی یا دیگر مسائل ندارد». این غیبت، درست در شرایطی رخ داد که ترامپ ایران را بهعنوان یکی از محورهای اصلی مذاکرات معرفی کرده بود. سیانان در تحلیل خود نوشت ترامپ میخواست با شی و پوتین درباره جنگ ایران و اوکراین صحبت کند، چون هر دو کشور روابط نزدیکی با تهران دارند؛ اما بنا بر ارزیابی ایران رسانه نشستی که ایران و اوکراین در آن حضور ندارند، ظرفیت اندکی برای ایجاد صلح دارد. اختلاف مواضع؛ از «فشار» تا «منافع مشترک» فاصله مواضع سه طرف درباره ایران نه تنها در لحن بلکه در تعریف مسئله و ابزار حل آن بود. ترامپ ایران را مسئلهای میدانست که باید با ادامه فشار و «معامله» از موضع برتر حل شود؛ اما چین و روسیه حاضر نشدند در قالب یک بیانیه رسمی، خود را درگیر سیاست فشار نظامی و اقتصادی واشنگتن کنند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا، در گفتوگو با فاکسنیوز در شنژن گفت: «آنها میخواهند معامله کنند، اما من معاملهای میخواهم که ماندگار باشد… یک راه یا راه دیگر، ما به نتیجه میرسیم.» او همچنین تأکید کرد تهران باید به توافقی تن دهد که فراتر از یک رئیسجمهور آمریکایی بماند و ایران نتواند توان نظامی و هستهای خود را بازسازی کند. در مقابل، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در اظهارات رسمی خود پس از نشست، بر «احترام متقابل، همزیستی مسالمتآمیز، همکاری برد-برد و گفتوگو» تأکید کرد و گفت سه کشور باید «طرفهای درگیری را به گفتوگو تشویق کنند». این عبارتها میتوانستند به ایران اشاره داشته باشند، اما عمداً مبهم و غیرمستقیم بودند؛ چون پکن نمیخواست رسماً خود را درگیر یک پرونده حساس مثل جنگ ایران کند. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، نیز در بیانیه مشترک، بر «صلح جهانی» و «ثبات راهبردی» تأکید کرد اما هیچ اشارهای به ایران نکرد. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، پیش از نشست گفته بود: «هیچ توافقی در این نشست نمیتواند به کشورهای دیگر تحمیل شود.» این جمله، پیام روشنی درباره ایران هم داشت: مسکو نمیخواست در قالب یک بیانیه سهجانبه علیه تهران موضع بگیرد. چین: منافع اقتصادی، نه فشار سیاسی چین بزرگترین خریدار نفت ایران و «شریان اقتصادی» تهران و بزرگترین شکاف در کمپین تحریمی واشنگتن است؛ بنابراین پکن نمیتوانست در بیانیهای رسمی از سیاست فشار حداکثری آمریکا علیه ایران حمایت کند. ترامپ در نشست دو جانبه با شی گفت: «هر دو ایالات متحده و چین به بازبودن جریان انرژی در تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای علاقه دارند.» این جمله نشان میداد پکن حاضر است درباره «بازبودن تنگه هرمز» و «جلوگیری از سلاح هستهای ایران» همنظر شود، اما نه درباره ابزارهای فشار یا محدودکردن روابط اقتصادی با تهران. سیانبیسی نوشت چین ممکن است بهدلیل آسیب تنگه هرمز به تأمین انرژیاش، خواهان پایان جنگ باشد اما این با حمایت از فشار آمریکا فرق دارد. به عبارت دیگر، پکن خواهان ثبات انرژی است، نه مشارکت در فشار بر تهران. روسیه: منافع راهبردی، نه میانجیگری روسیه بهعنوان متحد راهبردی ایران، انگیزهای برای فشار بر تهران در قالب یک توافق سهجانبه نداشت؛ بهویژه که هرگونه فشار بر ایران میتواند موقعیت آمریکا و اسرائیل را در برابر مسکو نیز بهبود دهد و منافع مسکو را در منطقه به خطر بیاندازد. سیانبیسی نوشت روسیه ممکن است بخواهد در جنگ اوکراین امتیاز بگیرد، چیزی که آمریکا و چین حاضر به پرداختنش نیستند؛ همین منطق در پرونده ایران هم کار میکند. در نتیجه به نظر میرسد ولادیمر پوتین حاضر است در عکسها و بیانیههای کلی حضور داشته باشد، اما نه در تعهدی مشخص درباره پایان جنگ یا محدودکردن برنامه هستهای ایران. ترامپ پس از نشست، بهجای استفاده از ظرفیت دیپلماتیک، اتهامزنیهای پیشین علیه تهران را از سر گرفت. او در گفتوگو با فاکسنیوز گفت: «من عجلهای برای تصمیمگیری درباره ایران ندارم. خواهیم دید بعد از آغاز سال چه اتفاقی میافتد.» همزمان مقامهای آمریکا و بخشی از رسانهها بار دیگر اتهامزنی به ایران در مورد به کارگیری از سلاحهای شیمیایی را از سر گرفتند.