جغرافیایی که در محاسبات واشنگتن نمی‌گنجد

 کوشا محمدی - تلاش تازه ایالات متحده برای تکمیل محاصره اقتصادی ایران از مسیر مرزهای زمینی، با مانعی روبه‌رو شده که ظاهراً واشنگتن در محاسبات اولیه خود وزن چندانی برای آن قائل نبوده است: منافع مستقل کشورهای همسایه ایران.
گزارش روزنامه نیویورک‌تایمز که ۲۱ آبان ۱۴۰۵ در ایرنا بازتاب یافت، از ناکامی تلاش‌های چند هفته‌ای آمریکا برای متقاعد کردن کشورهای همسایه ایران به بستن گذرگاه‌های مرزی حکایت دارد. بر اساس این گزارش، عراق، ترکیه و پاکستان در برابر درخواست‌های واشنگتن مقاومت کرده‌اند؛ زیرا معتقدند محدود کردن تجارت با ایران، تنها به اقتصاد تهران آسیب نمی‌زند، بلکه هزینه‌های اقتصادی و امنیتی قابل‌توجهی نیز برای خود آنها به همراه خواهد داشت.
این تحول را باید فراتر از یک اختلاف دیپلماتیک میان واشنگتن و همسایگان ایران ارزیابی کرد. مسئله اصلی، محدودیت قدرت آمریکا در تبدیل فشار اقتصادی به اراده سیاسی سایر کشورهاست.
ایران با برخورداری از مرزهای زمینی گسترده و همسایگی با ۱۵ کشور از طریق مرزهای مستقیم یا دریایی، در موقعیتی قرار گرفته که ارتباطات اقتصادی و تجاری آن صرفاً به یک یا دو مسیر محدود نیست. مرزهای ایران با عراق، ترکیه، پاکستان، افغانستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و ترکمنستان، بخشی از شبکه‌ای گسترده از ارتباطات تجاری و منطقه‌ای هستند.
این مرزها فقط خطوط سیاسی روی نقشه نیستند؛ بلکه مسیرهای تأمین کالا، مبادلات انرژی، حمل‌ونقل، اشتغال و معیشت میلیون‌ها نفر در دو سوی مرز به شمار می‌روند.برای عراق، تجارت با ایران بخشی از واقعیت اقتصادی این کشور است. برای ترکیه، ایران یکی از همسایگان مهم در معادلات تجاری و ترانزیتی محسوب می‌شود و برای پاکستان نیز روابط مرزی با ایران، علاوه بر تجارت، با مسائل امنیتی و معیشتی استان‌های مرزی پیوند خورده است.
بنابراین، درخواست آمریکا برای محدود کردن این ارتباطات، در عمل از دولت‌های منطقه می‌خواهد بخشی از منافع اقتصادی و امنیتی خود را قربانی سیاست فشار واشنگتن کنند؛ درخواستی که لزوماً با اولویت‌های ملی آنها همخوانی ندارد.اقدام تازه آمریکا در چارچوب راهبردی قابل‌فهم است: محدود کردن مسیرهای جایگزین تجارت ایران.واشنگتن پس از اعمال محدودیت‌های دریایی و تشدید تحریم‌ها علیه شبکه‌های حمل‌ونقل و مبادلات مالی ایران، اکنون تلاش می‌کند مسیرهای زمینی و حتی ارتباطات تجاری از طریق دریای خزر را نیز تحت کنترل بیشتری قرار دهد.
تشکیل کارگروهی با عنوان «دروازه آهنین» (Iron Gate) در فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، نشان می‌دهد که این سیاست صرفاً در سطح فشار دیپلماتیک باقی نمانده است. مأموریت اعلام‌شده این کارگروه، محدود کردن انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دومنظوره، کالاهای مشمول تحریم و جریان‌های مالی غیرقانونی از مرزهای زمینی ایران و دریای خزر عنوان شده است.اما تفاوت مهمی میان تحریم یک شرکت یا مسدود کردن یک تراکنش مالی با بستن یک مرز بین‌المللی وجود دارد. اقدام دوم مستلزم همکاری دولت مستقل دیگری است و می‌تواند به بحران اقتصادی، اجتماعی و امنیتی در قلمرو همان کشور منجر شود.
به همین دلیل، مقاومت همسایگان ایران را نمی‌توان صرفاً یک موضع سیاسی در حمایت از تهران تلقی کرد؛ این مقاومت پیش از هر چیز با محاسبات منافع ملی آنها ارتباط دارد.یکی از مسائل اساسی در سیاست خارجی آمریکا، فاصله میان توانایی اعمال فشار اقتصادی و توانایی تحقق نتایج سیاسی موردنظر است.
تحریم می‌تواند هزینه مبادلات را افزایش دهد، دسترسی به منابع مالی را محدود کند، زنجیره تأمین را مختل سازد و بر تولید و معیشت جامعه فشار وارد کند؛ اما این پرسش همچنان باقی است که آیا افزایش فشار اقتصادی الزاماً به تغییر رفتار سیاسی کشور هدف منجر می‌شود؟تجربه چند دهه تحریم ایران نشان می‌دهد که پاسخ این پرسش ساده و قطعی نیست. تحریم‌ها آثار اقتصادی جدی دارند، اما تبدیل این آثار به امتیاز سیاسی موردنظر تحریم‌کننده، به مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی وابسته است. مقاومت کشورهای همسایه در برابر بستن مرزها نیز یک متغیر مهم به این معادله اضافه می‌کند: تحریم‌کننده برای مؤثر کردن محاصره، به همکاری بازیگرانی نیاز دارد که خودشان هزینه‌های این سیاست را پرداخت خواهند کرد.به بیان دیگر، آمریکا ممکن است بتواند تجارت ایران را پرهزینه‌تر کند، اما نمی‌تواند بدون هزینه و پیامد، تمام کشورهای منطقه را به اجرای یک سیاست واحد وادار سازد.