آخرین فرصت دیپلماسی؟

   تحرکات دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ از نامه مستقیم معاون رئیس‌جمهور آمریکا به محسن رضایی و پیشنهاد دیدار حضوری جی‌دی ونس با دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران تا بازگشت میانجی‌های قطری به تهران برای پیشبرد توافقی که هنوز بر سر اصلی‌ترین بند‌های آن اختلاف وجود دارد. این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که همزمان نشانه‌های آمادگی نظامی آمریکا برای ازسرگیری حملات نیز ادامه دارد و دونالد ترامپ همچنان از گزینه نظامی سخن می‌گوید.
خبرگزاری رویترز دیروز از بازگشت میانجی‌های قطری به تهران و تلاش‌ها برای دستیابی به توافق میان ایران و آمریکا گزارش داده است. یک مقام آگاه از مذاکرات به رویترز گفته است که قطر در حال هماهنگی گفت‌و‌گو‌های خود با واشنگتن است. این سفر در ادامه تحرکات روز‌های گذشته دوحه برای جلوگیری از بازگشت جنگ صورت می‌گیرد.
پیشنهاد دیدار مستقیم ونس با محسن رضایی
مهم‌ترین تحول در مسیر دیپلماسی، گزارش روزنامه واشنگتن‌پست درباره پیشنهاد جی‌دی ونس برای دیدار مستقیم با محسن رضایی است. براساس این گزارش، معاون دونالد ترامپ در نامه‌ای به دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران اعلام کرده که آمادگی دارد شخصاً برای گفت‌و‌گو درباره یک توافق سیاسی و پایان جنگ با او دیدار کند.
واشنگتن‌پست به نقل از یک مقام آمریکایی آگاه از مذاکرات نوشته است که نامه ونس بر منافع ملی دو کشور تأکید داشته است؛ از نگاه واشنگتن، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و از نگاه تهران، بازسازی اقتصاد آسیب‌دیده از جنگ و تحریم‌ها و حفظ حاکمیت ملی. در این نامه همچنین بر ضرورت معرفی نمایندگانی از سوی ایران تأکید شده که اختیار کافی برای مذاکره درباره مسائل هسته‌ای داشته باشند. این پیشنهاد از چند جهت قابل توجه است. نخست آنکه آمریکا این بار به جای تمرکز بر مذاکره با چهره‌هایی که پیش‌تر در مذاکرات حضور داشتند، مستقیماً سراغ محسن رضایی رفته است. دوم آنکه ونس صرفاً پیشنهاد ازسرگیری مذاکرات را مطرح نکرده، بلکه آمادگی خود برای حضور شخصی در این گفت‌و‌گو‌ها را اعلام کرده است. براساس گزارش واشنگتن‌پست، دوحه یا استانبول از گزینه‌های احتمالی میزبانی چنین دیداری هستند.
چرا آمریکا سراغ محسن رضایی رفته است؟
انتخاب محسن رضایی به‌عنوان مخاطب نامه، احتمالاً مهم‌تر از خود نامه است. او علاوه بر سابقه فرماندهی سپاه پاسداران، اکنون دبیر شورای عالی امنیت ملی است و به ساختار‌های سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی دسترسی دارد. روزنامه واشنگتن‌پست نوشته است که ارزیابی مقام‌های اطلاعاتی آمریکا این است که رضایی در ساختار قدرت ایران نفوذ قابل توجهی پیدا کرده و با رهبر جمهوری اسلامی ، ارتباط نزدیکی دارد. از نگاه واشنگتن، او می‌تواند در جلب توافق بخش‌های مختلف حاکمیت، به‌ویژه جریان‌های مخالف توافق با آمریکا، نقش داشته باشد.
این در حالی است که دور قبلی تلاش‌ها برای توافق با محوریت محمدباقر قالیباف به تفاهمی محدود و مبهم انجامید که با تشدید درگیری‌ها در تنگه هرمز عملاً از بین رفت. به همین دلیل، ظاهراً آمریکا به این جمع‌بندی رسیده که برای رسیدن به توافقی پایدار، باید با فردی وارد گفت‌و‌گو شود که توانایی جلب حمایت بخش‌های امنیتی و نظامی ساختار قدرت ایران را داشته باشد.
قطر با چه پاسخی به تهران بازگشته است؟
همزمان با انتشار خبر پیشنهاد ونس، رویترز از بازگشت میانجی‌های قطری به تهران خبر داده است. اهمیت این سفر در آن است که قطر پیش‌تر پیش‌نویس طرحی برای پایان جنگ به ایران ارائه کرده بود؛ اما یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفته بود که پیشنهاد‌های مطرح‌شده قابل قبول نیست و تهران در موضع هسته‌ای خود تغییری ایجاد نخواهد کرد.
اختلاف اصلی همچنان بر سر ترتیب اجرای تعهدات است. آمریکا می‌خواهد موضوع هسته‌ای ایران از ابتدای مذاکرات در دستور کار قرار گیرد و تهران خواستار آن است که پیش از ورود به مذاکرات هسته‌ای، محاصره دریایی بنادر ایران پایان یابد و محدودیت‌های صادرات نفت و تحریم‌ها کاهش پیدا کند.
به بیان دیگر، مسئله فقط بر سر اصل مذاکره نیست؛ دو طرف درباره اینکه چه کسی باید نخستین امتیاز را بدهد نیز اختلاف جدی دارند.
ترامپ مذاکره می‌خواهد یا حمله را آماده می‌کند؟
در این میان، یک تناقض مهم در مواضع واشنگتن دیده می‌شود. در حالی که گزارش‌های رسانه‌های آمریکایی از تلاش ونس برای احیای مذاکرات حکایت دارد، ترامپ روز پنجشنبه گفت نامه معاونش به ایران درباره کمک به تأمین تجهیزات پزشکی بوده و گزارش‌ها درباره تلاش برای احیای مذاکرات را رد کرد. این اظهارات در شرایطی مطرح شد که نیویورک‌تایمز به نقل از مقام‌های آمریکایی گزارش داده بود نامه ونس با تأیید ترامپ ارسال شده است. به این ترتیب، هنوز درباره مأموریت دقیق نامه و میزان هماهنگی آن با موضع علنی رئیس‌جمهور آمریکا ابهام وجود دارد. از سوی دیگر، گزارش نیویورک‌تایمز حاکی است که پنتاگون فهرست گسترده‌تری از اهداف احتمالی حمله به ایران، از جمله زیرساخت‌های انرژی و بخش‌های مهم اقتصادی، تهیه کرده است. برخی تحلیلگران نیز معتقدند با پایان انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در سوم نوامبر، محدودیت‌های سیاسی ترامپ برای اقدام نظامی ممکن است کمتر شود. الجزیره در بررسی خود از نامه ونس، به نقل از تحلیلگران هشدار داده که فرصت دیپلماسی ممکن است به‌سرعت در حال محدود شدن باشد.
پنجره دیپلماسی هنوز باز است، اما اختلاف‌ها پابرجاست
در تهران نیز نشانه‌ای از عقب‌نشینی روشن از مواضع قبلی دیده نمی‌شود. خبرگزاری تسنیم روز پنجشنبه دریافت نامه ونس را تأیید کرد، اما نوشت ایران هنوز پاسخی به آن نداده است. همزمان محمدباقر قالیباف تأکید کرده بود که شروط ایران برای پایان جنگ بار‌ها به میانجی‌ها اعلام شده و رویکرد چماق و هویج تأثیری بر مواضع تهران ندارد.
عباس عراقچی نیز پیش‌تر از ادامه تماس با میانجی‌ها و بررسی راهکار‌هایی برای اجرای طرح هفت‌روزه ایران سخن گفته بود. طرحی که تهران آن را مبنای حرکت به سمت پایان جنگ می‌داند، اما واشنگتن با بخش‌هایی از آن موافقت نکرده است.
آنچه اکنون در جریان است، بیش از آنکه نشانه دستیابی قریب‌الوقوع به توافق باشد، تلاش دو طرف برای یافتن راهی جهت جلوگیری از ورود دوباره به یک جنگ گسترده است. پیشنهاد دیدار مستقیم ونس با رضایی، بازگشت میانجی‌های قطری و ادامه تماس‌های منطقه‌ای نشان می‌دهد مسیر دیپلماسی هنوز بسته نشده است؛ اما اختلاف بر سر پرونده هسته‌ای، محاصره دریایی، تحریم‌ها و ترتیب اجرای تعهدات همچنان پابرجاست. در چنین شرایطی، نامه ونس می‌تواند فرصتی تازه برای گفت‌و‌گو باشد، اما تا زمانی که تهران و واشنگتن درباره حداقل‌های یک توافق به تفاهم نرسند، دیپلماسی همچنان در سایه تهدید نظامی و خطر بازگشت جنگ قرار خواهد داشت.