سیاست
لغو روادید محمد اسلامی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، برای شرکت در کنفرانس عمومی آژانس بینالمللی انرژی اتمی نشان داد که اختلافهای حقوقی ناشی از فعالسازی بدون مبنا و غیرقانونی مکانیسم موسوم به «اسنپبک» توسط سه کشور اروپایی، در حال سرریز کردن به دیگر نهادهای سازمان ملل متحد و ایجاد مانع در برابر فعالیت طبیعی این نهادها است. اقدام غیرقانونی و غیرمشروع سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) در سوءاستفاده از مکانیسم موسوم به «اسنپبک» (پسگشت)، اکنون در حال تبدیل شدن به یک بنبست بیسابقه نهادی در سازمان ملل متحد و نهادهای تخصصی وابسته به آن است. تلاش آمریکا و متحدان اروپایی آن برای احیای خودکار قطعنامههای منقضیشده، مبانی حقوق بینالملل و چارچوبهای ناظر بر رفتار کشورها را دچار سردرگمی عمیقی کرده است. فشار سیاسی آمریکا بر بستر تصمیم غیرقانونی سه قدرت اروپایی برای اجرای مکانیسم اسنپبک (پسگشت)، نه تنها بر روابط دوجانبه، بلکه بر کارکرد طبیعی نهادهای بینالمللی سایه انداخته و آنها را به بنبست کشانده است.نمود عینی و شتابزده این وضعیت در جریان آغاز هفتادمین کنفرانس عمومی آژانس بینالمللی انرژی اتمی در وین رخ داد؛ جایی که از سفر بلندپایهترین مقام هستهای جمهوری اسلامی ایران برای شرکت و سخنرانی در اجلاس ممانعت به عمل آمد. بر اساس گزارشها، روادید محمد اسلامی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان انرژی اتمی ایران برای سفر به اتریش برای شرکت در این اجلاس (که از یک ماه قبل صادر شده بود) به ناگاه لغو شد تا از حضور و سخنرانی رسمی او در این مجمع بینالمللی جلوگیری شود. در واکنش به این رفتار غیرعرفی، رضا نجفی، سفیر و نماینده دائم ایران در آژانس بینالمللی انرژی اتمی، صراحتاً ناکارآمدی و انحراف کشور میزبان از تعهدات بینالمللی خود را به چالش کشید و اعلام کرد: «کارنامه غیرقابلقبول سیاستها و عملکرد دولت اتریش در اجرای تعهدات خود بهعنوان کشور میزبان سازمانهای بینالمللی مستقر در وین، تردیدی باقی نمیگذارد که این کشور صلاحیت چنین جایگاهی را ندارد.» این ماجرا نشان داد که چگونه فشار سیاسی آمریکا بر بستر تصمیم غیرقانونی سه قدرت اروپایی برای اجرای مکانیسم اسنپبک (پسگشت)، نه تنها بر روابط دوجانبه، بلکه بر کارکرد طبیعی نهادهای بینالمللی سایه انداخته و آنها را به بنبست کشانده است. ادعای نامهنگاری با نهادی که وجود خارجی ندارد یکی از بارزترین مظاهر این سردرگمی حقوقی ناشی از توسل غیرقانونی به مکانیسم اسنپبک، استناد اتریش به ساختارها و کمیتههایی است که از منظر حقوق بینالملل دوره فعالیتشان به پایان رسیده و منحل شدهاند. وزارت امور خارجه اتریش در بیانیهای رسمی در توجیه منع ورود رئیس سازمان انرژی اتمی ایران مدعی شد: «اتریش بهعنوان کشور میزبان آژانس بینالمللی انرژی اتمی، برای معافیت آقای محمد اسلامی از ممنوعیت سفر موجود در سازمان ملل، به کمیته مربوطه در شورای امنیت درخواست داد. متعاقباً از سوی رئیس شورای امنیت به اتریش اطلاع داده شد که این درخواست به دلیل عدم وجود اجماع رد شده است. بنابراین، با توجه به تعهدات بینالمللی اتریش، اجازه ورود داده نشد. اتریش میخواهد امکان مذاکرات را در وین فراهم کند و ما این کار را بر اساس حقوق بینالملل و تعهدات بینالمللی خود انجام میدهیم.» بنبست نهادی در شورای امنیت؛ کمیته بدون رئیس و هیأت بدون کارشناس تلاشهای بیپایه دولتهای غربی برای احیای قطعنامههای منقضی شده شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه ایران، به شکل پیچیدهای بر عملکرد شورای امنیت سازمان ملل متحد تاثیر گذاشتهاست. مخالفت جدی روسیه و چین با ادعاهای تروئیکای اروپایی و آمریکا باعث شده است که کمیته تحریمهای ۱۷۳۷ عملاً نتواند هیچ جلسهای تشکیل دهد، هیچ گزارشی ارائه کند و حتی انتصاب رئیس برای این کمیته با بنبست کامل روبهرو شود.بر اساس گزارش تحلیلی سکیوریتی کانسیل ریپورت، نهادی مستقل که تحولات شورای امنیت را رصد میکند مخالفت جدی روسیه و چین با ادعاهای تروئیکای اروپایی و آمریکا باعث شده است که کمیته تحریمهای ۱۷۳۷ عملاً نتواند هیچ جلسهای تشکیل دهد، هیچ گزارشی ارائه کند و حتی انتصاب رئیس برای این کمیته با بنبست کامل روبهرو شود. تلاش دبیرخانه سازمان ملل برای پیشنهاد کارشناسان جهت بازسازی پنل نظارتی با مخالفت صریح و رد صلاحیت طرفهای شرقی مواجه شده است. این امر نشان میدهد ادعای احیای تحریمها نه تنها اجماع جهانی ایجاد نکرده، بلکه مکانیسمهای نظارتی سازمان ملل در نیویورک را وارد یک خلاء کامل قانونی و اجرایی کرده است. اگرچه کشورهای غربی با رایگیریهای رویهای (با ۱۱ رای موافق در برابر ۲ رای مخالف) جلسات را پیش میبرند، اما این امر به قیمت بیاعتبار شدن سازوکار اجرایی شورا و ایجاد انشقاق بیسابقه در تصویب برنامه کاری سه ماهه شورای امنیت تمام شده است. نمایندگی دائمی ایران در سازمان ملل نیز در بیانیهای تاکید کرده بود: «مکانیسم موسوم به اسنپبک که توسط سه کشور اروپایی استناد شده، به دلیل عدم پایبندی بنیادی خود آنها و نقض قطعنامه ۲۲۳۱ به درستی فعال نشده است. با انقضای قطعنامه ۲۲۳۱ در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵، هیچ پایه حقوقی برای فعالیتهای کمیته ۱۷۳۷ وجود ندارد.» اختلال در عملکرد نهادهای بینالمللی بلومبرگ روز دوشنبه گزارش داد که لغو ویزای رئیس سازمان انرژی اتمی ایران به تحت فشار واشنگتن اتفاق افتادهاست. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا نیز در جمع خبرنگاران با تائید تلویحی این موضوع گفت: «او فردی تحت تحریم است و ما نمیخواهیم افراد تحریمشده از زیر بار تحریمها شانه خالی کنند.» توسل غیرقانونی به اسنپبک چگونه باعث بنبست نهادی در سازمانهای بینالمللی شد غیبت رئیس سازمان انرژی اتمی ایران در این اجلاس نشان میدهد اقدامات یکجانبه و فشارهای آمریکا، کارکرد طبیعی نهادهای سازمان ملل نظیر آژانس بینالمللی انرژی اتمی را مختل کرده و روند دیپلماسی را به انحراف کشیده است. نماینده ایران در صحن علنی کنفرانس عمومی آژانس خاطرنشان کرد: «لغو روادید و توجیهات بهاصطلاح حقوقی ارائه شده برای آن، نشانه بارز یک اقدام سیاسی و سیاسیسازی رسمی این سازمان است. ممانعت از مشارکت کامل و موثر ما، نقض متن و روح چارچوب حقوقی حاکم بر حضور در نشستهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی است.» غیبت رئیس سازمان انرژی اتمی ایران در این اجلاس نشان میدهد اقدامات یکجانبه و فشارهای آمریکا، کارکرد طبیعی نهادهای سازمان ملل نظیر آژانس بینالمللی انرژی اتمی را مختل کرده و روند دیپلماسی را به انحراف کشیده است.میخائیل اولیانوف، سفیر و نماینده دائم روسیه در سازمانهای بینالمللی در وین نیز با حمایت از موضع ایران و محکوم کردن اقدام اتریش گفت: «اتریش تعهدات خود را به عنوان کشور میزبان آژانس بینالمللی انرژی اتمی بهطور فاحشی نقض کرده است. کشورهای غربی کارزار واقعی از سوءاستفادههای مرتبط با روادید را به راه انداختهاند تا با کشورهایی که نامطلوب میدانند تسویهحساب کنند.» اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز روز دوشنبه در نشست خبری هفتگی خود با خبرنگاران ضمن اعلام احضار کاردار اتریش در تهران تاکید کرد: «اتریش به عنوان کشور میزبان موظف به صدور روادید بوده و فشارهای آمریکا به وین برای لغو ویزا، بخشی از یک تلاش گستردهتر برای ممانعت از حضور مقامات ایرانی در مجامع بینالمللی است.» ماجرای لغو روادید محمد اسلامی نشان داد که چگونه سوءاستفاده سه کشور اروپایی و آمریکا از سازوکار اسنپبک در برجام، آن هم پس از آنکه این کشورها با سوءنیت اجرای تعهدات خود در این توافقنامه را متوقف کردهبودند و عملا کشورهای طرف توافق محسوب نمیشدند، به جای انزوای ایران، نهادهای بینالمللی را دچار سردرگمی حقوقی ساخته است. بدعتگذاری در استناد به کمیتههایی که موجودیت حقوقی ندارند و ایجاد انشقاق در شورای امنیت و آژانس، اعتبار ساختارهای چندجانبه را بیش از پیش مخدوش خواهد کرد. در حالی که آمریکا تلاش میکند تا از تمامی ابزارهای ممکن نظامی، اقتصادی، دیپلماتیک و حقوقی برای تحت فشار قرار دادن جمهوری اسلامی ایران استفاده کند، اجازه دادن کشورهای جهان به بدعتگذاریهای یکجانبه و سوءاستفاده از فرآیندها باعث میشود تا اعتبار نهادهای بینالمللی بیش از هر زمان دیگری از بین برود.