انزوای علمی ایران از تحریم تا خودتحریمی

   ماجرا از بسته شدن درهای یک آزمون زبان آغاز می‌شود، اما خیلی زود ابعاد بزرگ‌تری پیدا می‌کند. از پژوهشگری که برای دسترسی به منابع علمی و ارتباط با جهان هر روز با مانع تازه‌ای روبه‌رو می‌شود تا دانشگاهی که به‌جای بالا رفتن از پله‌های پیشرفت علمی، آرام‌آرام پله‌های انزوا را پایین می‌رود. مشکل کجاست؟ تحریم یا خودتحریمی؟
۱۰ شهریور آخرین فرصت بود. این خبر برای صدها متقاضی ایرانی که ماه‌ها برای شرکت در آزمون تافل برنامه‌ریزی کرده بودند، به معنای رسیدن به بن‌بست تلقی شد.
 در حالی که مسیر آزمون‌های جایگزین مانند آیلتس همچنان پیش روی متقاضیان قرار دارد، درد دل پژوهشگران و داوطلبانی که قصد ادامه تحصیل دارند از هزینه‌های سرسام‌آور بیش از ۱۵۰ میلیون تومانی برای یک سفر کوتاه‌مدت به کشورهای همسایه حکایت می‌کند. از آنجا که برگزاری این آزمون در داخل متوقف شده است، چالش‌های تحصیلی عملاً متقاضیان را ده‌ها گام به عقب می‌راند. با این حال، آزمون زبان تنها گوشه‌ای از دشواری‌های جامعه علمی ایران است؛ وضعیتی که فعالان دانشگاهی آن را با عبارت «محاصره شده‌ایم» توصیف می‌کنند.
در مسیر فعالیت‌های پژوهشی، یک خطای کوتاه فنی سد راه پژوهشگر می‌شود: «کلاینت شما اجازه دریافت URL از این سرور را ندارد؛ این تمام چیزی است که ما می‌دانیم.» این پیام خطای سامانه برای پژوهشگران ایرانی کاملاً آشناست؛ مانعی که حتی هنگام بهره‌گیری از ابزارهای هوش مصنوعی نظیر NotebookLM نیز سد راه تحقیقات می‌شود. چالش بعدی زمانی بروز می‌کند که پژوهشگر به منبع اصلی مقاله، کتاب یا پایگاه‌های داده معتبر بین‌المللی می‌رسد. درست در لحظه‌ای که دسترسی به داده‌ها نیازمند پرداخت حق اشتراک ارزی است، نبود کارت‌های اعتباری بین‌المللی و انسداد شبکه تبادلات بانکی مانع ادامه فرایند می‌شود؛ رویدادی که به سردرگمی و گسست زنجیره تمرکز پژوهشگران می‌انجامد.
پیامد تمام این چالش‌ها یکسان است: محقق ایرانی برای دسترسی به محتوایی که همتایان بین‌المللی‌اش با چند کلیک به آن دست می‌یابند، باید مسیرهایی دشوارتر، پرهزینه‌تر و ناایمن را پشت سر بگذارد. علاوه بر این، اختلالات زیرساختی شبکه ارتباطی و فیلترینگ گسترده نیز بستر فعالیت‌های پژوهشی را فرسایشی کرده است. شایان، دانشجوی رشته پزشکی، وضعیت پیش‌آمده را این‌گونه روایت می‌کند:«مسائل مربوط به اختلالات اینترنت و فیلترینگ، روند کارهای دانشگاهی و پژوهشی ما را کاملاً فلج کرده و پدرمان را درآورده است.»
پایش‌های فنی نیز این واقعیت را تایید می‌کنند؛ به‌طوری‌که چندی پیش اعلام شد در بررسی ۲۴ ساعته وضعیت ارتباطی حدود ۷۰۰ هزار دامنه پربازدید جهان، بیش از ۳۰ درصد این پایگاه‌ها برای کاربران داخلی دچار محدودیت هستند و همراه شدن آن با فیلترینگ، فضای دسترسی را به شدت محدود کرده است.
علاوه بر موانع گذشته، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC) در ۲۴ اوت ۲۰۲۶ (۲ شهریور ۱۴۰۵) مجوزهای عمومی تبادلات دانشگاهی را به حالت تعلیق درآورد؛ تصمیمی که نشان داد حوزه آموزش نیز از ترکش‌های تحریم‌های بین‌المللی در امان نمانده است.
با این حال، کارشناسان معتقدند بخشی از انسداد فعلی در داخل مرزها رقم می‌خورد؛ فرآیندی که جامعه علمی از آن به عنوان «خودتحریمی علمی» یاد می‌کند.
تعلیق مجوز G و آزمون‌ها
دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا (OFAC) مجوز عمومی موسوم به General License G را به حالت تعلیق درآورد. این اقدام که بخش عمده‌ای از مبادلات دانشگاهی و آزمون‌های استاندارد را شامل می‌شود، نگرانی عمیقی میان متقاضیان مهاجرت تحصیلی و محققان به وجود آورده است.
مجوز G از سال ۲۰۱۴ (۱۳۹۳) یکی از چارچوب‌های اصلی برای حفظ تبادلات علمی میان دانشگاه‌های دو کشور، ارائه خدمات آموزشی آنلاین و تسهیل آزمون‌های ورودی به شمار می‌رفت. با تعلیق نامحدود این مجوز، مهلت ثبت‌نام در آزمون‌هایی نظیر تافل برای داوطلبان داخل کشور تنها تا ۱۰ شهریور اعلام شد.
از سوی دیگر، اگرچه آزمون آیلتس به دلیل ماهیت بریتانیایی-استرالیایی نهادهای برگزارکننده با این تحریم مستقیم مواجه نیست، اما لغو آزمون‌های کتبی یا سنترهای فعال در داخل طی ماه‌های گذشته (از جمله تغییرات زمان‌بندی مراکز وابسته به IDP)، متقاضیان را ناچار به سفرهای پرهزینه خارجی کرده است.
به این ترتیب، فرایندی که برای یک متقاضی در سایر کشورها با یک ثبت‌نام اینترنتی چنددقیقه‌ای انجام می‌شود، برای داوطلب ایرانی به سفری چندصد میلیون تومانی و عبور از موانع متعدد اداری و ارزی تبدیل شده است.
مانعی به نام خودتحریمی
حسین سیمایی صراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، اخیراً نسبت به آسیب‌های ناشی از «خودتحریمی علمی» هشدار داده و تصریح کرده است که هیچ مسئله‌ای نباید سبب کاهش تعاملات و ارتباطات علمی دانشگاه‌های کشور با مجامع جهانی شود. تحریم‌های بین‌المللی ارتباطات یک نهاد دانشگاهی را از بیرون قطع می‌کنند، در حالی که رفتارهای سلیقه‌ای و خودتحریمی، ساختار علمی را از درون به انزوا می‌کشاند. وزیر علوم در همین زمینه خاطرنشان می‌کند:«گاهی خودمان تلاش می‌کنیم اگر روزنه‌ای برای ارتباط علمی باز است، آن را ببندیم و دیواری دور کشور بکشیم تا نفوذی صورت نگیرد؛ در حالی که می‌توان ضمن توجه به مسائل امنیتی، تعاملات علمی را توسعه داد.»