رابطه حکومت با مردم

 یونس بهرامعلیان- رابطه بین دولت ومردم یکی از مهمترین موضوعاتی است که در میان اندیشمندان به گونه‌های متفاوتی تعریف شده است که در یک تقسیم‌بندی کلی میتوان گفت عده‌ای به دولت قوی نسبت به جامعه و عده‌ای به جامعه قوی نسبت به دولت، و عده‌ای هم به دولت وجامعه قوی اعتقاد دارند.
رابطه حکومت با مردم رابطه ای دو سویه و متقابل است حکومت موظف است به وظایف و مسئولیت های خود در قبال مردم و تأمین خواسته ها و حقوق مردم در حوزه های مختلف عمل نماید و شرایط و زمینه برای رشد و رفاه آنان فراهم نماید و مردم نیز لازم است با حکومت مشارکت و همراهی داشته باشند . البته وظایف و مسئولیت های حکومت بسته به الزمات و مبانی فکری حاکم بر آن متفاوت می باشد . در حکومت های غیر دینی که نگاه مادی حاکم است اهداف و وظایف حکومت در تأمین نیازهای عمومی جامعه و ایجاد رفاه مادی خلاصه می شود ، اما در حکومت های دینی در کنار توجه به نیازهای مادی و تأمین آنها ، رشد و تعالی معنوی نیز از وظایف و مسئولیت های حکومت محسوب می گردد و حکومت باید در مسیر هدایت و ایجاد بستری مناسب جهت رشد و تعالی معنوی جامعه و ترویج ارزش های دینی گام بردارد .
حکومت در این نگاه امانت و فرصتی برای خدمت محسوب می شود حضرت فرمودند: « وَ إِنَّ عَمَلَکَ لَیْسَ لَکَ بِطُعْمَةٍ وَ لَکِنَّهُ فِی عُنُقِکَ أَمَانَةٌ وَ أَنْتَ مُسْتَرْعًی لِمَنْ فَوْقَکَ لَیْسَ لَکَ أَنْ تَفْتَاتَ فِی رَعِیَّةٍ وَ لاَ تُخَاطِرَ إِلاَّ بِوَثِیقَةٍ » « فرمانداری برای تو، وسیله آب و نان نیست، بلکه امانتی در گردن توست، و تو، تحت نظر مافوق خود می‌باشی. حق نداری درباره رعیت استبداد به خرج دهی، و نه به کار عظیمی اقدام کنی، مگر اطمینان داشته باشی که از عهده‌اش بر می‌آیی» ( نهج البلاغه ، نامه 5) مهربانی و محبت در برخورد کلی حکومت با مردم محوریت دارد همانگونه که امام علی (ع) در نامه خود به مالک اشتر می فرماید: « و اَشعِر قلبک الرَّحمة لِلرّعیّة و المحبّة لهم و اللُّطفَ بهم و لا تکونَنَّ علیهم سَبُعاً ضاریاً تَغتنِم اَکَلهُم فَانّهُم صِنفانِ إمْا اَخٌ لَک فِی الدّینِ و اِمّا نَظیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ » « مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار بده و با همه دوست و مهربان باش. مبادا هرگز، چونان حیوان شکاری باشی که خوردن آنان را غنیمت دانی؛ زیرا مردم دو دسته اند: دسته ای برادر دینی تو و دسته دیگر همانند تو در آفرینش اند.( نهج البلاغه ، نامه 53 ) از این رو تعبیری که در مورد حاکم اسلامی به کار برده می شود ، تعبیر « ولی» است که بیانگر نوعی ارتباط معنوی میان مردم و حاکم اسلامی است .
امام علی (ع) می فرماید؛ «نه تنها من، شما را نصیحت می کنم شما نیز من را نصیحت کنید». امیرالمومنین این نصیحت متقابل را جزو حقوق و تکالیف بیان می کند. یعنی حق من حاکم این است که شما، من را نصیحت کنید چه در حضور و چه در غیاب، خیرخواه من باشید من هم شما را نصیحت کنم. این یک تعهد طرفینی است. امام علی(ع) بعد از آن، می فرماید « من شما را آموزش می دهم شما جاهل نمانید». منظور این است که آموزش رایگان، جزو تعهدات حاکم دینی است. در زمان حاضر هم اگر به حقوق اساسی کشورهای مختلف مراجعه شود تقریبا همه آنها آموزش رایگان و عمومی را به عنوان تعهدات دولت قبول کرده اند.
وقتی امام علی (ع) اظهار می دارد که من کمک می کنم که فقیر نشوید یعنی فقر زدایی و هموار کردن مسیر برای رسیدن عدالت در این دنیااست. این به این معنا نیست که به مردم وعده دهد که اینجا(این دنیا)تحمل کنید، چون آن دنیا بهشت وجود دارد این دنیا لازم نیست اعتراض کنید. یا اینکه امام علی به مردم بگوید شما مسلمان و متدین هستید بهتر است صبور باشید از شما فقیرتر هم هست به آنان نگاه کنید. در واقع این نکات در دیدگاه امام علی وجود ندارد و چنین چیزی هم نگفت. بلکه جزو تعهدش بود که جامعه فقیر نماند.
منظور امام علی (ع) این است که اگر این کار را نکردم (فقر زدایی نکردم) حکومت من نامشروع است. البته از آن طرف اگر دعوتتان کردم که به من برای همکاری، جنگ و بیعت کمک کنید و به آن قاعده شهروندی که حقوق متقابل است باید پایبند باشید.