گزارش
مهدی رستمی- مدیریت مصرف گاز در ایران نباید به یک توصیه تکراری مانند «در مصرف گاز صرفهجویی کنید» یا پایین آوردن چند درجهای وسایل گرمایشی محدود شود. مسئله اصلی، اصلاح ساختار مصرف در کل اقتصاد است. برای حل ناترازی گاز باید یک تغییر رویکرد صورت بگیرد: بهجای آنکه دولت در زمستان از مردم بخواهد کمتر مصرف کنند، باید در تمام طول سال کاری کند که خانوار، ساختمان، کارخانه و نیروگاه برای تولید همان میزان رفاه و محصول، گاز کمتری مصرف کنند. این تفاوت بسیار مهم است. صرفهجویی یک رفتار فردی است، اما مدیریت مصرف یک سیاست اقتصادی، فنی و مدیریتی است. مدیریت مصرف در بخش خانگی؛ از توصیه تا اصلاح زیرساخت بخش خانگی یکی از مهمترین حوزههای مدیریت تقاضای گاز است. اما باید توجه داشت که مصرف بالای گاز همیشه ناشی از رفتار نامناسب خانوار نیست. کیفیت ساختمان، عایقبندی، نوع پنجرهها، راندمان تجهیزات گرمایشی و شرایط اقلیمی در میزان مصرف تأثیر جدی دارند. راهکارهای عملی: - عایقبندی ساختمانها: اصلاح سقف، دیوارهای خارجی، کف و پنجرهها برای جلوگیری از هدررفت گرما. - تعویض پنجرههای غیراستاندارد: استفاده از پنجرههای دوجداره استاندارد و درزبندی مناسب. - نوسازی وسایل گرمایشی: جایگزینی پکیجها و بخاریهای فرسوده با تجهیزات پربازده و استاندارد. - نصب ترموستات هوشمند: تنظیم خودکار دمای محیط و جلوگیری از گرم شدن بیش از حد ساختمان. - تفکیک فضای گرمایشی: گرم کردن فضاهای مورد استفاده بهجای کل ساختمان. - بازرسی و سرویس دورهای تجهیزات: جلوگیری از افت راندمان وسایل گرمایشی. نکته مهم این است که دولت باید هزینه اصلاح ساختمانهای کمبازده را برای خانوارهای کمدرآمد کاهش دهد. نمیتوان از یک خانوار کمدرآمد انتظار داشت با هزینه شخصی پنجرهها، سیستم گرمایشی و عایق ساختمان خود را تعویض کند. اصلاح نظام قیمتگذاری؛ مصرف بیشتر نباید به معنای برخورداری بیشتر از یارانه باشد یکی از مشکلات ساختاری اقتصاد انرژی ایران، توزیع یارانه گاز بدون توجه کافی به میزان مصرف و بهرهوری است. البته حذف ناگهانی یارانه گاز نه عادلانه است و نه لزوماً به کاهش پایدار مصرف منجر میشود. چنین اقدامی میتواند فشار زیادی به خانوارهای کمدرآمد وارد کند. راهکار مناسبتر، طراحی نظام پلکانی و هدفمند است: مصرف متعارف متناسب با اقلیم:حفظ حمایت و قیمت ترجیحی مصرف بالاتر از الگوی متعارف:افزایش تدریجی نرخ مصرف بسیار بالا و غیرمتعارف:تعرفه بازدارندهتر خانوارهای کمدرآمد: حمایت هدفمند و امکان دریافت کمک برای بهینهسازی در این الگو، خانوادهای که در یک منطقه سردسیر زندگی میکند نباید با خانوادهای در منطقه گرمسیر مقایسه شود. همچنین تعداد اعضای خانوار و شرایط ساختمان باید در طراحی الگوی مصرف مورد توجه قرار گیرد. اصل مهم این است: یارانه باید از مصرف بیرویه فاصله بگیرد و به حمایت از رفاه خانوار منتقل شود. ساختمانهای دولتی و عمومی؛ دولت باید از خودش شروع کند یکی از سریعترین راههای کاهش مصرف، اصلاح مصرف در ساختمانهای دولتی، ادارات، دانشگاهها، مدارس، بیمارستانها و مراکز عمومی است. دولت میتواند بدون تحمیل هزینه مستقیم به خانوارها، مجموعهای از اقدامات را اجرا کند: - نصب سامانههای هوشمند کنترل دما. - محدود کردن گرمایش فضاهای بدون استفاده. - اصلاح موتورخانهها و مشعلهای قدیمی. - نصب تجهیزات پایش مصرف. - الزام مدیران ساختمانها به رعایت استانداردهای بهرهبرداری. - انتشار ماهانه میزان مصرف گاز دستگاهها. پیشنهاد مهمتر این است که برای هر دستگاه دولتی، شاخص مصرف انرژی به ازای هر مترمربع تعریف شود و کاهش مصرف نسبت به خط پایه، مبنای ارزیابی عملکرد مدیران قرار گیرد. البته بیمارستان، مدرسه، اداره و ساختمان اداری نباید الگوی دمای یکسانی داشته باشند؛ استانداردها باید متناسب با نوع فعالیت ساختمان تعریف شوند. صنایع؛ کاهش مصرف بدون کاهش تولید این بخش از نظر اقتصادی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا کاهش مصرف گاز در صنعت نباید به تعطیلی کارخانه و بیکاری کارگران منجر شود. راهکارها عبارتاند از: - انجام ممیزی انرژی در کارخانهها و شناسایی نقاط اتلاف. - جایگزینی مشعلها و کورههای قدیمی با تجهیزات پربازده. - بازیابی حرارت خروجی کورهها و استفاده مجدد از آن. - نصب سامانههای کنترل هوشمند مصرف. - اصلاح فرایندهای تولید و کاهش توقف و راهاندازی مجدد تجهیزات. - استفاده از انرژیهای جایگزین در بخشهایی که از نظر فنی و اقتصادی امکانپذیر است. یک پیشنهاد مهم، ایجاد صندوق ملی بهینهسازی مصرف انرژی است که هزینه نوسازی تجهیزات صنایع را تأمین کند و بازپرداخت آن از محل ارزش انرژی صرفهجوییشده انجام شود. آژانس بینالمللی انرژی گزارش کرده است که اجرای نظام مدیریت انرژی در واحدهای صنعتی میتواند بهطور متوسط در سه سال نخست بیش از ۱۰ درصد صرفهجویی انرژی ایجاد کند. همچنین این آژانس بر ممیزی انرژی، بهینهسازی فرایند و استفاده از فناوریهای دیجیتال تأکید دارد. نیروگاهها؛ کاهش گاز مصرفی برای تولید برق نیروگاههای حرارتی یکی از حوزههای مهم مدیریت مصرف گاز هستند. چند اقدام ضروری: 1. تبدیل نیروگاههای گازی ساده به سیکل ترکیبی. 2. ارتقای راندمان نیروگاههای قدیمی. 3. توسعه نیروگاههای خورشیدی و بادی. 4. کاهش تلفات شبکه برق. 5. استفاده از سامانههای ذخیرهسازی انرژی برای مدیریت نوسانات تولید برق تجدیدپذیر. تبدیل نیروگاه گازی به سیکل ترکیبی، با استفاده از حرارت خروجی توربین گاز برای تولید برق بیشتر، امکان افزایش راندمان را فراهم میکند. این اقدام به معنای تولید برق بیشتر با مصرف سوخت کمتر است. کشاورزی و دامداری؛ بخشی که نباید فراموش شود در برخی فعالیتهای کشاورزی و دامداری نیز ظرفیت قابل توجهی برای کاهش مصرف گاز وجود دارد. از جمله: - بهینهسازی گرمایش گلخانهها. - استفاده از پردههای حرارتی در گلخانهها. - عایقبندی سالنهای مرغداری و دامداری. - نصب تجهیزات گرمایشی پربازده. - بازیابی حرارت در واحدهای تولیدی. - استفاده از سامانههای کنترل دما و تهویه. نکته جالب اینکه در گزارشی از نشست وزارت نفت با بخش خصوصی در آبان ۱۴۰۵، به نمونهای از کاهش مصرف گاز در کورههای آجرپزی اصفهان اشاره شده است؛ بهطوری که با تغییر فناوری، مصرف گاز به ازای تولید هر تن آجر از حدود ۳۰۰ مترمکعب به ۲۷.۴ مترمکعب رسیده است. این نمونه، در صورت تأیید مستقل و بررسی شرایط تولید، نشان میدهد اصلاح فناوری میتواند بسیار مؤثرتر از توصیههای عمومی به صرفهجویی باشد. تجربه جهانی؛ کشورهای دیگر چگونه مصرف گاز را مدیریت میکنند؟ تجربه بینالمللی نشان میدهد مدیریت مصرف انرژی معمولاً بر سه پایه استوار است: آلمان؛ نوسازی ساختمانها تمرکز بر استانداردهای انرژی ساختمان، عایقبندی و تشویق مالی برای بهسازی ساختمانهای قدیمی. ژاپن؛ مدیریت هوشمند مصرف استفاده از نظامهای مدیریت انرژی در صنایع و ساختمانها، پایش مصرف و ارتقای بهرهوری تجهیزات. دانمارک؛ گرمایش منطقهای استفاده از شبکههای گرمایش منطقهای و بازیابی حرارت برای کاهش نیاز به تجهیزات گرمایشی مستقل. این تجربهها یک پیام مشترک دارند: مدیریت مصرف زمانی موفق است که قانونگذاری، سرمایهگذاری، فناوری و مشارکت مردم همزمان پیش بروند. برای مطالعه سیاستهای این کشورها و ابزارهای اجرایی، مجموعه سیاستگذاری بهرهوری انرژی آژانس بینالمللی انرژی منبع مناسبی است. مشاهده راهنمای سیاستگذاری بهرهوری انرژی IEA. چه کارهایی نباید انجام داد؟ مدیریت مصرف اگر درست طراحی نشود، میتواند خودش به یک بحران اجتماعی و اقتصادی تبدیل شود. چند اشتباه جدی باید کنار گذاشته شود: - افزایش ناگهانی قیمت گاز بدون حمایت از خانوارهای کمدرآمد. - اعمال محدودیت یکسان برای همه مناطق اقلیمی. - قطع گاز صنایع بدون برنامه و اطلاعرسانی قبلی. - مقصر دانستن مردم به جای اصلاح زیرساختهای فرسوده. - اجرای تبلیغات صرفهجویی بدون ارائه ابزار و امکانات عملی. - ارزیابی عملکرد دستگاهها صرفاً بر اساس کاهش مصرف، بدون توجه به کیفیت خدمات و میزان تولید. بهویژه باید مراقب بود که کاهش مصرف با کاهش رفاه خانوار یا تعطیلی تولید اشتباه گرفته نشود. پیشنهاد راهبردی: ایجاد بازار صرفهجویی انرژی یک پیشنهاد مهمتر نیز وجود دارد که میتواند مدیریت مصرف را از یک برنامه دولتی پرهزینه به یک فعالیت اقتصادی تبدیل کند. دولت میتواند بازاری برای صرفهجویی انرژی ایجاد کند؛ به این معنا که هر شرکت یا مجموعهای که با سرمایهگذاری و اصلاح فناوری، مصرف گاز را کاهش دهد، بتواند ارزش اقتصادی صرفهجویی خود را دریافت کند. برای مثال: - یک کارخانه با اصلاح کورهها، مصرف گاز خود را کاهش میدهد. - میزان صرفهجویی نسبت به خط پایه معتبر و با روش مستقل اندازهگیری میشود. - ارزش گاز صرفهجوییشده بر اساس سازوکار مشخص محاسبه میشود. - سرمایهگذار از محل این صرفهجویی به درآمد میرسد. در این مدل، شرکتهای خدمات انرژی (ESCO) میتوانند سرمایهگذار و مجری پروژه باشند و دولت به جای تأمین تمام هزینهها، نقش تنظیمگر و تضمینکننده قواعد را بر عهده بگیرد. این الگو میتواند زمینه مشارکت بانکها، شرکتهای دانشبنیان و سرمایهگذاران خصوصی را فراهم کند.