گزارش
آتوسا شهری- بحران گاز در ایران دیگر صرفاً مسئلهای فصلی و محدود به روزهای سرد سال نیست؛ این بحران به یکی از جدیترین چالشهای ساختاری اقتصاد کشور تبدیل شده است. مسئله فقط این نیست که در روزهای سرد، خانوارها با افت فشار یا قطعی گاز مواجه شوند یا نیروگاهها برای تأمین سوخت خود به مازوت و گازوئیل روی بیاورند. مسئله عمیقتر، اختلال در زنجیره تولید، کاهش ظرفیت فعالیت صنایع، تهدید اشتغال، افزایش هزینه تمامشده کالاها و در نهایت تشدید تورم است. هشدار چند روز پیش هاشم اورعی در گفتوگو با سایت فرارو از همین منظر اهمیت دارد. او معتقد است نگرانی اصلی نباید فقط عبور از زمستان امسال باشد؛ بلکه باید نسبت به زمستان سال آینده و سالهای بعد نگران بود. به تعبیر او، دستور رئیسجمهور برای تأمین گاز صنایع، هرچند میتواند نشاندهنده توجه دولت به مسئله باشد، اما بهتنهایی ظرفیت تولید ایجاد نمیکند. وقتی گاز کافی در شبکه وجود ندارد، دستور اداری نمیتواند جایگزین سرمایهگذاری، فناوری و توسعه زیرساخت شود. این هشدار در واقع بیانگر یک تناقض مهم در مدیریت انرژی کشور است: ایران از منابع عظیم گاز طبیعی برخوردار است، اما در تأمین پایدار انرژی مورد نیاز خانوارها، نیروگاهها و صنایع با مشکل روبهرو شده است. بنابراین، مسئله اصلی نه صرفاً میزان ذخایر زیرزمینی، بلکه توان تبدیل این ذخایر به عرضه پایدار و قابل اتکاست. ناترازی گاز؛ بحرانی که غافلگیرکننده نبود یکی از نکات مهم مصاحبه اورعی این است که او شکلگیری ناترازی گاز را اتفاقی ناگهانی یا غیرقابل پیشبینی نمیداند. به گفته این استاد دانشگاه، کارشناسان حوزه انرژی حدود ۲۵ سال است که درباره افزایش فاصله میان عرضه و تقاضای گاز هشدار میدهند. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان میدهد بحران فعلی را نمیتوان صرفاً به شرایط یک سال، یک دولت یا یک حادثه خاص نسبت داد. البته حوادث و آسیبهای واردشده به تأسیسات انرژی میتوانند وضعیت را تشدید کنند، اما ریشههای مسئله به سالها تأخیر در سرمایهگذاری، توسعه ناکافی ظرفیت تولید، فرسودگی زیرساختها و مدیریت نامتوازن مصرف بازمیگردد. طبق ارقام مطرحشده در این مصاحبه، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید گاز کشور در جریان حملات به تأسیسات گازی از مدار خارج شده و حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن دوباره به چرخه تولید بازگشته است. همچنین آتشسوزی در یکی از سکوهای فاز ۱۴ پارس جنوبی، بنا بر اظهارات اورعی، روزانه حدود ۱۴.۵ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید را کاهش داده است. این ارقام، در صورت تأیید و تفکیک دقیق ظرفیت اسمی از تولید واقعی، نشان میدهد که بخش عرضه نیز با فشار مضاعف روبهروست. اما یک نکته اساسی وجود دارد: حتی اگر تمام ظرفیت آسیبدیده به مدار بازگردد، مشکل ساختاری ناترازی لزوماً برطرف نخواهد شد. بازسازی تأسیسات آسیبدیده یک ضرورت فوری است، اما با توسعه پایدار ظرفیت تولید تفاوت دارد. چرا با سرد شدن هوا، خطر کمبود گاز افزایش مییابد؟ ساختار مصرف گاز در ایران بهگونهای است که با کاهش دمای هوا، سهم بخش خانگی بهسرعت افزایش پیدا میکند. در چنین شرایطی، دولت برای تأمین نیاز خانوارها ناچار است محدودیتهایی را به بخشهای دیگر، بهویژه صنایع و نیروگاهها، منتقل کند. اورعی در مصاحبه خود به آمار روز ۲۴ آبان اشاره میکند که بر اساس آن، حدود ۶۸ درصد گاز مصرفی به بخش خانگی، تجاری و صنایع جزء اختصاص داشته است؛ آن هم در شرایطی که هنوز سرمای اصلی زمستان آغاز نشده بود. او همچنین برآورد میکند که در روزهای سردتر، سهم این بخشها ممکن است به حدود ۸۵ درصد برسد. این وضعیت نشان میدهد که ناترازی گاز فقط به کمبود تولید محدود نیست؛ بلکه به نحوه توزیع و اولویتبندی مصرف نیز مربوط میشود. وقتی مصرف خانگی در روزهای سرد افزایش پیدا میکند، صنایع و نیروگاهها به نخستین بخشهایی تبدیل میشوند که محدودیت را تجربه میکنند. به همین دلیل، ممکن است یک واحد صنعتی در شرایطی که هنوز بخش قابل توجهی از ظرفیت تولید گاز کشور فعال است، به دلیل اولویت تأمین مصارف خانگی با محدودیت سوخت مواجه شود. در واقع، مسئله این است که شبکه گاز کشور در روزهای اوج مصرف، انعطاف و ظرفیت کافی برای پاسخگویی همزمان به همه بخشها را ندارد. آیا واردات گاز میتواند بحران را حل کند؟ یکی از راهکارهایی که در ماههای اخیر برای عبور از زمستان مطرح شده، واردات گاز از کشورهای همسایه، بهویژه ترکمنستان و روسیه است. در مصاحبه فرارو نیز اورعی به این موضوع اشاره میکند، اما معتقد است تا زمانی که قراردادها، مسیرهای انتقال، ظرفیت عملیاتی و زمانبندی واردات به مرحله اجرا نرسیده باشند، نمیتوان روی آن بهعنوان راهحل قطعی حساب کرد. واردات گاز میتواند در کوتاهمدت بخشی از کسری عرضه را جبران کند؛ با این حال، چند محدودیت جدی وجود دارد: - ظرفیت انتقال: واردات گاز فقط با توافق سیاسی و تجاری امکانپذیر نیست؛ خطوط لوله و ظرفیت انتقال نیز باید متناسب با حجم مورد نیاز باشند. - امنیت عرضه: اتکا به واردات از یک یا چند کشور، خود نوعی وابستگی جدید ایجاد میکند. - قیمت و شرایط قرارداد: در شرایط محدودیت منابع ارزی، قیمت گاز وارداتی و تعهدات مالی آن اهمیت زیادی دارد. - فصلی بودن تقاضا: نیاز ایران در زمستان بهشدت افزایش مییابد و تأمین حجم بالا در دوره کوتاه ممکن است برای طرف صادرکننده نیز محدودیت ایجاد کند. در این میان، همکاری با ترکمنستان از نظر جغرافیایی اهمیت دارد و روسیه نیز میتواند در قالب همکاریهای بلندمدت انرژی نقشآفرین باشد. اما باید میان تفاهمنامه، توافق سیاسی، قرارداد اجرایی و واردات واقعی تفاوت قائل شد. نتیجه آنکه واردات گاز میتواند بخشی از راهحل باشد، اما جایگزین اصلاح ساختار تولید و مصرف نخواهد شد. نیروگاهها؛ حلقه آسیبپذیر زنجیره انرژی یکی از مهمترین پیامدهای کمبود گاز، تأثیر آن بر تولید برق است. بخش عمده تولید برق ایران متکی به نیروگاههای حرارتی است و گاز طبیعی سوخت اصلی بسیاری از این نیروگاهها محسوب میشود. بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، گاز طبیعی در سال ۲۰۲۲ حدود ۸۵ درصد از کل تولید برق ایران را به خود اختصاص داده بود. این آمار مربوط به سال ۲۰۲۲ است و نباید آن را با سهم فعلی نیروگاهها بدون بهروزرسانی یکسان دانست. در شرایط کمبود گاز، دولت به سراغ سوختهای جایگزین، یعنی گازوئیل و مازوت، میرود. اما این راهکار نیز محدودیتهای فنی، زیستمحیطی و لجستیکی دارد. اورعی در مصاحبه خود سه مانع اصلی را مطرح میکند: 1. همه نیروگاهها از نظر فنی امکان استفاده از سوخت مایع را ندارند. 2. مصرف مازوت و گازوئیل در نیروگاههای نزدیک به مناطق پرجمعیت، آلودگی هوا را تشدید میکند. 3. انتقال و ذخیرهسازی حجم بالای سوخت مایع به زیرساختهای حملونقل و لجستیک گسترده نیاز دارد. بنابراین، نمیتوان تصور کرد که هر زمان گاز کم آمد، با باز کردن مخازن مازوت و گازوئیل مشکل حل خواهد شد. از طرف دیگر، استفاده گسترده از سوخت مایع در نیروگاهها هزینههای زیستمحیطی و بهداشتی دارد. آلودگی هوا در کلانشهرها خود به یکی از بحرانهای مزمن کشور تبدیل شده است و تشدید آن در فصل سرد میتواند هزینههای سلامت عمومی را افزایش دهد.