صفحه اول
از زمان انتصاب جواد رمضاننژاد به ریاست سازمان تنظیم مقررات رسانههای صوت و تصویر فراگیر (ساترا) در دوم اردیبهشت ۱۴۰۴، مجموعهای از سریالها و برنامههای شبکه نمایش خانگی با توقف انتشار، شکایت یا دستور قضایی مواجه شدهاند؛ روندی که بار دیگر موضوع حدود اختیارات ساترا و شیوه نظارت این نهاد بر تولیدات پلتفرمهای نمایش خانگی را به کانون بحثهای فرهنگی و رسانهای بازگردانده است. مرور پروندههای مطرحشده نشان میدهد ساترا در شماری از این موارد، با اعلام مغایرتهای محتوایی، ابلاغ اصلاحیه، تنظیم گزارش و طرح شکایت، در شکلگیری یا پیگیری فرایندهای نظارتی و قضایی نقش داشته است. در این میان، نام چند مجموعه شناختهشده بیش از دیگران به چشم میخورد؛ از «سووشون» و «بدنام» گرفته تا «یل»، «گنگستر» و «سرخ و سیاه». از سووشون تا یل؛ زنجیرهای از توقفها سریال «سووشون» به کارگردانی نرگس آبیار، خرداد ۱۴۰۴ و تنها چند ساعت پس از آغاز انتشار در پلتفرم نماوا، با دستور قضایی متوقف شد. اختلاف بر سر مجوزهای تولید و انتشار و اصلاحات موردنظر ساترا، از محورهای اصلی این پرونده بود. «بدنام» به کارگردانی احسان سجادیحسینی نیز پس از انتشار نخستین قسمت در فروردین ۱۴۰۵ با توقف پخش مواجه شد و پس از حدود یک ماه انتشار آن از سر گرفته شد. با این حال، پرونده این مجموعه در مهرماه ۱۴۰۵ وارد مرحله دیگری شد؛ زمانی که ساترا از عوامل تولید و پلتفرم منتشرکننده به دلیل محتوای قسمت بیستوپنجم شکایت کرد. موضوع مورد اعتراض، نمایش شخصیت یلدا با موی تراشیده پس از ابتلا به سرطان بود. یکی از تازهترین نمونهها، سریال «یل» به کارگردانی جمشید محمودی و تهیهکنندگی نوید محمودی است. این مجموعه پس از انتشار قسمت ششم، در ۲۴ آبان ۱۴۰۵ با دستور قضایی دادسرای فرهنگ و رسانه متوقف شد. ماجرا به صحنهای بازمیگشت که در آن شخصیت مادر، با بازی سهیلا رضوی، پسرش را با بازی بابک حمیدیان در آغوش میگیرد. به گفته ساترا، پیش از صدور دستور توقف، اصلاحیههایی به سازندگان ابلاغ شده بود. پرونده «گنگستر» نیز پیش از آغاز انتشار به فهرست آثار متوقفشده اضافه شد. این سریال قرار بود از ۲۷ آبان ۱۴۰۵ در نماوا منتشر شود، اما نماوا در اطلاعیهای اعلام کرد که در پی اعلام موارد محتوایی از سوی ساترا و صدور دستور قضایی مبنی بر توقف تبلیغات و انتشار، پخش مجموعه به تعویق افتاده است. در همین حال، سریال «سرخ و سیاه» به کارگردانی آیدا پناهنده نیز با حاشیههای نظارتی مواجه شده است. پس از انتشار خبر احضار چندساعته این کارگردان، قسمت ششم مجموعه در صبح جمعه ۲۹ آبان منتشر نشد. هرچند درباره وضعیت رسمی ادامه انتشار آن باید به اطلاعیههای رسمی استناد کرد، این اتفاق به گمانهزنیها درباره توقف پخش دامن زده است. برنامههای سرگرمی هم در امان نماندند دامنه نظارتها به سریالهای داستانی محدود نمانده و تعدادی از برنامههای سرگرمی و موسیقایی شبکه نمایش خانگی را نیز دربر گرفته است. «به من چه؟» با اجرای مجید واشقانی، «درجام» با اجرای مهیار حسن، «شفرونی» و «روشن» از جمله برنامههایی هستند که در مقاطع مختلف با توقف یا محدودیت انتشار مواجه شدهاند. در پرونده «درجام» و «شفرونی»، گزارشها از اعلام تخلف یا شکایت ساترا و ارجاع موضوع به مراجع قضایی حکایت دارند. برنامههای «شفرونی» و «روشن» نیز پس از توقف، با تصمیم قضایی امکان ادامه انتشار پیدا کردند. در آبان ۱۴۰۵، برنامه موسیقایی «صحنه» با اجرای فرزاد فرزین نیز پیش از آغاز پخش با شکایت ساترا و دستور قضایی متوقف شد. محور اعتراض، تیزر تبلیغاتی برنامه و نمایش همخوانی شرکتکنندگان با ترانه خوانندگانی بود که خارج از کشور فعالیت میکنند. آیا نظارت بر همه پلتفرمها یکسان است؟ یکی دیگر از موضوعات مطرح در این پروندهها، ادعای تفاوت در شدت نظارت بر پلتفرمهای مختلف است. در برخی گزارشها و واکنشهای رسانهای، فیلیمو بیش از سایر سکوها در معرض محدودیتها و برخوردهای نظارتی ساترا معرفی شده است. با این حال، اثبات چنین تفاوتی نیازمند بررسی آماری تعداد اخطارها، شکایتها، دستورهای توقف و مدت محدودیتها در همه پلتفرمهاست. بدون چنین دادههایی نمیتوان درباره تبعیض در نظارت داوری قطعی کرد. البته این رویکرد به دوره مدیریت جواد رمضاننژاد محدود نمیشود. سریال «غربت» به کارگردانی امیر پورکیان در شهریور ۱۴۰۳، پس از انتشار سه قسمت با دستور دادستان تهران متوقف شد. «تاسیان» به کارگردانی تینا پاکروان نیز پیش از انتشار و در جریان پخش با محدودیتها و حاشیههای نظارتی روبهرو شد. در بهمن ۱۴۰۳، محمدجواد شکوریمقدم، مدیرعامل فیلیمو، نامه مربوط به توقف این سریال را منتشر کرد که در آن، «وضعیت نامشخص صیانت» کارگردان بهعنوان یکی از دلایل توقف مطرح شده بود. مسئله اصلی؛ مرز تنظیمگری و مداخله قضایی مجموع این پروندهها یک پرسش اساسی را پیش روی سیاستگذاران فرهنگی قرار میدهد: مرز میان تنظیمگری رسانهای و مداخله در فرایند تولید آثار هنری کجاست؟ طبیعی است که رسانههای صوتی و تصویری، مانند سایر رسانهها، باید در چارچوب قوانین کشور فعالیت کنند و نهادهای مسئول نیز حق دارند بر رعایت ضوابط قانونی نظارت داشته باشند. اما مسئله از جایی آغاز میشود که سازوکار نظارت، بهجای ایجاد شفافیت و پیشبینیپذیری برای تولیدکنندگان، به مجموعهای از اخطارها، اصلاحیههای متعدد، شکایتها و توقفهای ناگهانی تبدیل شود. در چنین شرایطی، نهتنها سرمایهگذاری در تولید آثار نمایشی با ریسک بیشتری مواجه میشود، بلکه اعتماد تهیهکنندگان، کارگردانان و پلتفرمها به ثبات مقررات نیز آسیب میبیند. از سوی دیگر، توقف آثار پرمخاطب میتواند بخشی از مخاطبان را به سمت شبکههای غیررسمی و رسانههای خارج از کشور سوق دهد؛ پیامدی که خود نیازمند بررسی و ارزیابی مستقل است. ضرورت بازنگری در ساختار نظارت بر نمایش خانگی شبکه نمایش خانگی طی سالهای گذشته به یکی از بخشهای مهم اقتصاد فرهنگ و صنعت تصویر در ایران تبدیل شده است. این حوزه علاوه بر ایجاد فرصتهای شغلی برای هنرمندان و فعالان فنی، در شکلدهی به سلیقه و ذائقه فرهنگی میلیونها مخاطب نیز نقش دارد. به همین دلیل، شیوه مدیریت و نظارت بر آن نمیتواند صرفاً یک موضوع اداری یا اختلاف میان یک نهاد ناظر و چند پلتفرم تلقی شود. منتقدان ساختار فعلی معتقدند واگذاری مسئولیت تنظیمگری این حوزه به ساترا، بهعنوان نهادی وابسته به صداوسیما، زمینه تعارض منافع و چندگانگی در سیاستگذاری فرهنگی را فراهم کرده است. از نگاه آنان، بازنگری در این ساختار و انتقال مسئولیت تنظیمگری شبکه نمایش خانگی به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، میتواند به ایجاد وحدت رویه میان سینما و نمایش خانگی کمک کند. در مقابل، موافقان نظارت ساترا بر ضرورت وجود یک نهاد تنظیمگر برای رسانههای صوتی و تصویری فراگیر تأکید دارند. بنابراین، بحث اصلی صرفاً حذف یا حفظ یک نهاد نیست؛ بلکه تعیین دقیق حدود اختیارات، شفافیت معیارهای نظارت، امکان اعتراض مؤثر و تفکیک تخلف از اختلاف سلیقه است. در نهایت، کارنامه هر دوره مدیریتی در ساترا را نباید فقط با تعداد آثار متوقفشده سنجید. معیار مهمتر، میزان موفقیت این نهاد در ایجاد تعادل میان قانونمداری، حمایت از تولید داخلی، صیانت از حقوق مخاطب و حفظ امکان خلاقیت هنری است. تنظیمگری زمانی میتواند به تقویت فرهنگ و تولید ملی کمک کند که بهجای ایجاد نااطمینانی و محدودیتهای پیشبینیناپذیر، بستری روشن، عادلانه و قابل اعتماد برای فعالیت فرهنگی فراهم آورد.