گزارش
مجتبی ربانی- تحولات تازه در آسمان بحرین نشان میدهد که جنگ ایران و آمریکا، علاوه بر میدان موشکی و دریایی، به عرصهای حساستر یعنی زیرساختهای شناسایی، مراقبت و هشدار زودهنگام نیز کشیده شده است. سپاه پاسداران در اطلاعیهای در روز سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ اعلام کرد که پهپادهای رزمی این نیرو یک سامانه راداری متعلق به ارتش آمریکا را در پایگاه هوایی شیخ عیسی بحرین هدف قرار دادهاند. سپاه این اقدام را واکنشی به آنچه نقض مکرر حریم هوایی ایران توسط پهپادهای آمریکایی خوانده، توصیف کرده است. این خبر در شرایطی منتشر شد که بحرین نیز از رهگیری حملات هوایی ایران خبر داده و وزارت کشور این کشور با صدور هشدار امنیتی از شهروندان و ساکنان خواسته بود به محل امن پناه ببرند. رادارها؛ چشمهای پنهان قدرت نظامی در جنگهای امروز، برتری نظامی صرفاً به تعداد موشکها، هواپیماها و پهپادها وابسته نیست؛ توانایی شناسایی تهدید پیش از رسیدن به هدف، تشخیص مسیر پرواز، تبادل اطلاعات و هدایت سامانههای دفاعی نیز نقشی تعیینکننده دارد. رادارهای هشدار زودهنگام و سامانههای مراقبت هوایی، از جمله اجزای اصلی این شبکه هستند. این تجهیزات با شناسایی و رهگیری اهداف هوایی، اطلاعات لازم را در اختیار مراکز فرماندهی و سامانههای پدافندی قرار میدهند. از این منظر، هدف قرار گرفتن یک رادار مهم، حتی اگر به انهدام کامل آن منجر نشود، میتواند مسئلهای فراتر از خسارت به یک تجهیز نظامی باشد؛ زیرا بر اعتماد به شبکه مراقبت، هزینه حفاظت از پایگاهها و نحوه استقرار نیروها تأثیر میگذارد. بحرین؛ یک جزیره کوچک با اهمیت راهبردی بزرگ اهمیت این تحولات زمانی روشنتر میشود که جایگاه بحرین در ساختار نظامی آمریکا بررسی شود. مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده در بحرین قرار دارد؛ ناوگانی که مسئولیت بخش مهمی از حضور و عملیات دریایی آمریکا در خلیج فارس، دریای عمان و بخشهایی از اقیانوس هند را بر عهده دارد. در چنین شرایطی، پایگاههای نظامی بحرین صرفاً مراکز استقرار نیرو نیستند؛ بلکه بخشی از شبکه فرماندهی، پشتیبانی، مراقبت و هماهنگی عملیاتی آمریکا در منطقه محسوب میشوند. به همین دلیل، هرگونه تهدید علیه تأسیسات این کشور میتواند بر محاسبات امنیتی واشنگتن و متحدان منطقهای آن اثر بگذارد. برای آمریکا، حفاظت از این زیرساختها اهمیت دوگانه دارد: از یک سو باید امنیت نیروها و تجهیزات خود را تأمین کند و از سوی دیگر، باید این اطمینان را حفظ کند که حضور نظامیاش در منطقه همچنان از قابلیت دفاع و واکنش سریع برخوردار است. سه حمله در چند روز؛ چه اتفاقی افتاده است؟ تحولات اخیر را باید در قالب یک رشته رویداد دنبال کرد: ۲۲ آبان ۱۴۰۵ (۱۳ نوامبر ۲۰۲۶): سپاه از هدف قرار دادن و انهدام یک رادار هشدار زودهنگام آمریکا در بحرین خبر داد. این اقدام را در پاسخ به حمله آمریکا به زیرساخت مخابراتی در منطقه سیریک هرمزگان اعلام کرد. اما سنتکام گفت دو پهپاد ایرانی را رهگیری کرده و هیچ خسارت یا تلفاتی گزارش نشده است. ۲۴ آبان (۱۵ نوامبر): سپاه اعلام کرد شش پهپاد به سمت سامانه راداری و پدافندی آمریکا در پایگاه بالگردی الرفاع بحرین اعزام کرده است. بحرین نیز از رهگیری حملات خبر داد. ۲۶ آبان (۱۷ نوامبر): سپاه بار دیگر از هدف قرار دادن سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی خبر داد و آن را پاسخی به نقض حریم هوایی ایران دانست. این توالی نشان میدهد که تأسیسات راداری و پدافندی آمریکا در بحرین به یکی از محورهای اصلی تقابل نظامی اخیر تبدیل شدهاند؛ هرچند موفقیت عملیاتی و میزان خسارت در هر سه مورد نیازمند شواهد مستقل است. جنگ الکترونیک؛ میدان دیگری در کنار حملات پهپادی یکی از ابعاد مهم این تحولات، ارتباط میان عملیات پهپادی و جنگ الکترونیک است. در جنگهای مدرن، رادارها تنها با حمله مستقیم موشکی یا پهپادی تهدید نمیشوند؛ اختلال در ارتباطات، فریب سامانههای شناسایی، ایجاد اهداف کاذب و مختل کردن زنجیره انتقال داده نیز میتواند کارایی شبکه دفاعی را کاهش دهد. به همین دلیل، ارزش یک عملیات علیه رادار فقط با میزان تخریب فیزیکی آن سنجیده نمیشود. گاهی ایجاد اختلال موقت، وادار کردن طرف مقابل به تغییر آرایش دفاعی یا تحمیل هزینههای بیشتر برای حفاظت از تجهیزات، میتواند بخشی از اهداف عملیاتی باشد. با این حال، درباره استفاده موفق از جنگ الکترونیک در حملات اخیر بحرین، اطلاعات فنی و مستقلی منتشر نشده است و نباید این احتمال را بهعنوان واقعیت اثباتشده مطرح کرد. پیام به واشنگتن؛ تغییر محاسبات امنیتی در خلیج فارس تکرار حملات به تأسیسات راداری آمریکا، در کنار هشدارهای امنیتی بحرین، حامل یک پیام راهبردی است: گسترش دامنه تقابل به زیرساختهایی که برای شناسایی و مهار تهدیدهای هوایی اهمیت دارند. اگر این حملات توانسته باشند حتی بخشی از سامانههای مراقبت و دفاع آمریکا را با اختلال مواجه کنند، واشنگتن ناچار خواهد بود هزینه بیشتری برای حفاظت از پایگاهها، پراکندگی تجهیزات و تقویت شبکههای پشتیبان اختصاص دهد. اما اگر پهپادها پیش از رسیدن به اهداف رهگیری شده باشند، نتیجه متفاوت خواهد بود و این رویداد بیشتر بهعنوان نمایش توان تهدید و فشار روانی و عملیاتی قابل بررسی است. از سوی دیگر، بحرین و دیگر کشورهای میزبان پایگاههای نظامی آمریکا نیز با یک معادله دشوار روبهرو هستند: میزبانی از نیروها و زیرساختهای نظامی یک قدرت خارجی، در شرایط افزایش تنش، میتواند آنها را در معرض پیامدهای مستقیم تقابل قرار دهد. مسئله اصلی؛ چه کسی بر آسمان منطقه تسلط دارد؟ در نهایت، اهمیت ماجرای رادارهای بحرین فقط در سرنوشت یک یا چند سامانه نظامی خلاصه نمیشود. آنچه در حال شکلگیری است، رقابت بر سر توان کشف، رهگیری، اخلال و حفاظت از آسمان منطقه است؛ رقابتی که در آن پهپادهای کمهزینهتر میتوانند سامانههای گرانقیمت دفاعی را به چالش بکشند و طرف مقابل را به افزایش هزینههای مراقبت و دفاع وادار کنند. با این همه، نباید از یک عملیاتآ نتیجهای قطعی درباره تغییر موازنه هوایی منطقه گرفت. ارزیابی چنین تغییری نیازمند اطلاعاتی درباره میزان خسارت، نوع رادار، مدت اختلال احتمالی، توان جایگزینی سامانه و عملکرد واقعی شبکه پدافندی است. آنچه فعلاً روشن است، افزایش اهمیت زیرساختهای راداری در تقابل ایران و آمریکا و تبدیل شدن بحرین به یکی از نقاط حساس این رقابت است؛ جایی که نبرد بر سر آسمان، پیش از آنکه به رویارویی مستقیم هواپیماها برسد، در شبکههای شناسایی و هشدار آغاز میشود.