گزارش
ثریا علیجانی- در جنگهای گذشته، پیروزی عمدتاً با قدرت آتش، شمار نیروها، برتری هوایی و توانایی تصرف سرزمین سنجیده میشد. اما در جنگهای قرن بیستویکم، مؤلفه دیگری به این معادله اضافه شده که اهمیت آن روزبهروز بیشتر میشود: کنترل طیف الکترومغناطیسی. امروزه یک جنگنده، پهپاد، موشک هدایتشونده، سامانه پدافندی یا حتی یک واحد زمینی، برای شناسایی، ارتباط، هدایت و اجرای مأموریت به امواج الکترومغناطیسی وابسته است. همین وابستگی، یک نقطه آسیبپذیر جدید ایجاد کرده است؛ نقطهای که جنگ الکترونیک آن را هدف قرار میدهد. در واقع، جنگ الکترونیک به معنای جنگیدن بدون شلیک گلوله نیست؛ بلکه به معنای ایجاد اختلال در توانایی دشمن برای دیدن، شنیدن، ارتباط برقرار کردن، موقعیتیابی و تصمیمگیری است. در چنین شرایطی، ممکن است پیشرفتهترین تجهیزات نظامی نیز بدون آنکه مستقیماً هدف قرار بگیرند، بخش مهمی از کارایی خود را از دست بدهند. خبر اخیر سپاه پاسداران مبنی بر به کنترل درآوردن یک فروند پهپاد آمریکایی MQM-170 در جنوب قشم و افزایش شمار پهپادهای بهغنیمتگرفتهشده این نوع به ۹ فروند، بار دیگر این موضوع را به صدر توجهات آورده است. این خبر را باید در چارچوب تحولی بزرگتر بررسی کرد: رقابت جهانی برای تسلط بر فضای الکترومغناطیسی و کاهش وابستگی به فناوریهای آسیبپذیر در میدان نبرد. جنگ الکترونیک چیست و چگونه عمل میکند؟ «جنگال» بهمعنای جنگ الکترونیک نیست، بلکه مخفف «جنگ الکترونیک» است. در ادبیات نظامی ایران، «جنگال» اصطلاحی رایج برای حوزه جنگ الکترونیک (Electronic Warfare یا EW) است. جنگال شامل سه حوزه اصلی است: 1. اقدامات پشتیبانی الکترونیکی (ES): شناسایی، کشف، رهگیری و تحلیل امواج و سیگنالهای الکترونیکی دشمن. 2. اقدامات تهاجمی الکترونیکی (EA): اخلال در رادارها، ارتباطات، سامانههای هدایت موشکی و تجهیزات الکترونیکی دشمن. 3. اقدامات حفاظتی الکترونیکی (EP): محافظت از رادارها، ارتباطات و سامانههای خودی در برابر اخلال و حملات الکترونیکی. یک نکته مهم: جنگال با جنگ سایبری یکی نیست؛ هرچند این دو حوزه میتوانند مکمل یکدیگر باشند. به زبان ساده، اگر جنگ متعارف برای انهدام تجهیزات و نیروهای دشمن از آتش استفاده میکند، جنگال میکوشد چشم، گوش و سیستم عصبی الکترونیکی دشمن را مختل کند. برای گزارش نظامی نیز میتوان این تعبیر را به کار برد: «جنگال؛ نبرد بر سر کنترل نامرئی میدان نبرد». جنگ الکترونیک (Electronic Warfare) مجموعهای از اقدامات نظامی برای استفاده از طیف الکترومغناطیسی، شناسایی فعالیتهای الکترونیکی دشمن، ایجاد اختلال در سامانههای او و حفاظت از تجهیزات خودی است. این مفهوم را میتوان در سه حوزه اصلی بررسی کرد: - حمله الکترونیکی: استفاده از امواج و انرژی الکترومغناطیسی برای مختل کردن، فریب دادن یا کاهش کارایی رادارها، ارتباطات و سامانههای هدایت دشمن. - حفاظت الکترونیکی: مقاومسازی تجهیزات خودی در برابر اخلال، فریب و حملات الکترونیکی. - پشتیبانی الکترونیکی: شناسایی، دریافت و تحلیل انتشارهای الکترومغناطیسی دشمن برای کسب اطلاعات و آگاهی از وضعیت میدان نبرد. برای مثال، اگر یک پهپاد برای تعیین موقعیت خود به سامانه GPS وابسته باشد، اخلال در دریافت سیگنالهای موقعیتیابی میتواند دقت پرواز آن را کاهش دهد. اگر ارتباط آن با مرکز کنترل از طریق امواج رادیویی برقرار شود، ایجاد اختلال در این ارتباط ممکن است کنترل مأموریت را دشوار کند. همچنین فریب الکترونیکی میتواند اطلاعات نادرستی درباره موقعیت یا وضعیت محیط در اختیار سامانه قرار دهد. تفاوت مهم اخلال و فریب نیز همینجاست: در اخلال، دریافت اطلاعات مختل میشود؛ اما در فریب، سامانه ممکن است اطلاعاتی دریافت کند که ظاهراً معتبر است، ولی واقعیت را منعکس نمیکند. این حوزه با جنگ سایبری ارتباط دارد، اما یکی نیست. جنگ سایبری عمدتاً به سامانههای رایانهای، نرمافزارها و شبکههای اطلاعاتی مربوط است، درحالیکه جنگ الکترونیک بر طیف الکترومغناطیسی و سامانههای وابسته به آن تمرکز دارد. البته این دو حوزه در جنگهای مدرن بهشدت با یکدیگر همپوشانی پیدا کردهاند. پیشینه تاریخی؛ از جنگ جهانی دوم تا عصر پهپادها جنگ الکترونیک پدیدهای تازه نیست. ریشههای آن به زمانی بازمیگردد که رادار به یکی از ابزارهای مهم شناسایی و دفاع هوایی تبدیل شد. جنگ جهانی دوم؛ آغاز رقابت بر سر امواج در جنگ جهانی دوم، بریتانیا و آلمان از رادار برای شناسایی هواپیماها و هدایت عملیات دفاعی استفاده میکردند. در مقابل، طرفین بهتدریج روشهایی برای فریب رادار، ایجاد اختلال و پنهان کردن مسیر پرواز هواپیماها توسعه دادند. یکی از نمونههای مشهور، استفاده از نوارهای فلزی موسوم به Chaff یا Window برای ایجاد اهداف کاذب روی صفحه رادار بود. این تجربه نشان داد که گاهی میتوان بدون نابودی یک سامانه، اطلاعاتی را که مبنای تصمیمگیری آن است، بیاعتبار کرد. جنگ سرد؛ تبدیل جنگ الکترونیک به یک تخصص راهبردی در دوران جنگ سرد، با توسعه موشکهای هدایتشونده، سامانههای راداری، شبکههای مخابراتی و هواپیماهای شناسایی، جنگ الکترونیک به بخشی سازمانیافته از راهبرد نظامی قدرتهای بزرگ تبدیل شد. ایالات متحده و شوروی سرمایهگذاری گستردهای در حوزه شناسایی الکترونیکی، اخلال راداری، حفاظت ارتباطات و طراحی تجهیزات مقابلهای انجام دادند. در این دوره، هواپیماهای تخصصی جنگ الکترونیک نیز به یکی از اجزای مهم نیروهای هوایی تبدیل شدند. جنگ خلیج فارس؛ نمایش قدرت فناوری جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ یکی از نقاط عطف در نمایش نقش جنگ الکترونیک بود. نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا از هواپیماهای تخصصی اخلالگر، از جمله EA-6B Prowler، برای مقابله با شبکههای پدافند هوایی عراق استفاده کردند. در این جنگ، جنگ الکترونیک در کنار حملات دقیق، موشکهای هدایتشونده و برتری هوایی، به کاهش توان دفاعی عراق کمک کرد. تجربه این جنگ نشان داد که برتری اطلاعاتی و الکترونیکی میتواند مسیر عملیات نظامی را بهشدت تغییر دهد. از سوریه تا اوکراین؛ بازگشت جنگ الکترونیک به مرکز میدان در سالهای اخیر، بهویژه با حضور روسیه در سوریه و سپس جنگ اوکراین، جنگ الکترونیک بار دیگر اهمیت عملیاتی گستردهای پیدا کرده است. برخلاف برخی جنگهای پیشین که در آنها یک طرف از برتری هوایی و اطلاعاتی نسبتاً مطمئنی برخوردار بود، در اوکراین هر دو طرف با محیطی روبهرو هستند که در آن ارتباطات، موقعیتیابی و پرواز پهپادها دائماً در معرض اختلال قرار دارد. این تحول نشان میدهد که جنگ الکترونیک دیگر صرفاً پشتیبان عملیات نظامی نیست؛ بلکه به یکی از عناصر تعیینکننده طراحی و اجرای عملیات تبدیل شده است. اوکراین؛ آزمایشگاه بزرگ جنگ الکترونیک اگر قرار باشد یک جنگ را بهعنوان نمونه برجسته اهمیت جنگ الکترونیک در دوران معاصر معرفی کنیم، جنگ روسیه و اوکراین یکی از مهمترین نمونههاست. در این جنگ، پهپادها به ابزارهای گسترده شناسایی، مراقبت، هدفگیری و حمله تبدیل شدهاند. اما همزمان، سامانههای جنگ الکترونیک برای مقابله با همین پهپادها توسعه یافتهاند. روسیه از قابلیتهای جنگ الکترونیک خود برای ایجاد اختلال در ارتباطات و سامانههای موقعیتیابی اوکراین استفاده کرده است. اوکراین نیز در پاسخ، به توسعه روشهای مقابله با اخلال و تغییر فناوری پهپادها روی آورده است. چند درس مهم از این جنگ قابل استخراج است: الف) GPS دیگر یک مرجع کاملاً قابل اتکا نیست. بخش مهمی از پهپادها و مهمات هدایتشونده برای تعیین موقعیت به سامانههای ماهوارهای وابستهاند. اخلال یا ارسال اطلاعات جعلی میتواند دقت آنها را کاهش دهد. ب) ارتباطات، به اندازه خود سلاح اهمیت پیدا کردهاند. یک پهپاد ممکن است از نظر سختافزاری بسیار پیشرفته باشد، اما اگر ارتباط آن با اپراتور مختل شود، اجرای مأموریت با مشکل مواجه خواهد شد. ج) فناوری بهسرعت تغییر میکند. وقتی اخلالگرها کارایی یک نوع ارتباط را کاهش میدهند، سازندگان پهپاد به سراغ روشهای جایگزین میروند. استفاده از ارتباطات فیبر نوری در برخی پهپادهای رزمی، یکی از پاسخهای عملی به این وضعیت بوده است؛ زیرا این پهپادها برای ارتباط با اپراتور به امواج رادیویی متکی نیستند. د) جنگ الکترونیک به تجهیزات بزرگ و متمرکز محدود نمانده است. امروزه سامانههای کوچکتر، متحرک و توزیعشده نیز در میدان نبرد به کار گرفته میشوند. این تغییر باعث شده جنگ الکترونیک از یک قابلیت تخصصی در سطح فرماندهی به بخشی از تجهیزات و آموزش واحدهای عملیاتی تبدیل شود. گزارش مؤسسه فرانسوی روابط بینالملل (Ifri) در فوریه ۲۰۲۶، با عنوان «هشت درس از میدان نبرد اوکراین»، بهخوبی نشان میدهد که جنگ الکترونیک چگونه از یک تخصص محدود به بخشی از نظام تسلیحاتی و عملیاتی نیروهای مسلح تبدیل شده است. این گزارش بر اهمیت انعطافپذیری نرمافزاری، سازگاری مستمر و مدیریت طیف الکترومغناطیسی تأکید دارد. قدرتهای بزرگ چگونه به جنگ الکترونیک نگاه میکنند؟ جنگ الکترونیک اکنون یکی از محورهای اصلی برنامهریزی دفاعی قدرتهای بزرگ است. تفاوت کشورها در این حوزه فقط به نوع تجهیزات مربوط نمیشود؛ بلکه به دکترین نظامی، ساختار فرماندهی، توان صنعتی و ظرفیت یادگیری آنها نیز بستگی دارد. ایالات متحده؛ بازسازی برتری الکترونیکی آمریکا با برخورداری از هواپیماهای EA-18G Growler، سامانههای شناسایی پیشرفته، ماهوارهها و شبکههای ارتباطی نظامی، از بازیگران اصلی این حوزه است. با این حال، تجربه اوکراین نشان داده است که ارتش آمریکا نیز برای مقابله با اخلال گسترده و مداوم در محیطهای عملیاتی پیچیده به بازنگری در تجهیزات و آموزش خود نیاز دارد. روسیه؛ سرمایهگذاری بر اخلال و انکار دسترسی روسیه طی دو دهه گذشته جنگ الکترونیک را در ساختار نیروهای مسلح خود تقویت کرده است. سامانههایی مانند Krasukha و مجموعههای متنوع اخلال ارتباطی و موقعیتیابی، بخشی از این ظرفیت هستند. تجربه اوکراین نیز موجب گسترش کاربرد سامانههای کوچکتر و متحرک شده است. چین؛ پیوند جنگ الکترونیک با هوش مصنوعی و جنگ شبکهمحور چین جنگ الکترونیک را در چارچوب رقابت گستردهتر فناوری، اطلاعات و عملیات شبکهمحور دنبال میکند. شناسایی الکترونیکی، اخلال ارتباطی، توانمندی فضایی و هوش مصنوعی در این رویکرد اهمیت دارند. هدف، ایجاد اختلال در زنجیره اطلاعات و فرماندهی طرف مقابل است. اسرائیل؛ تلفیق جنگ الکترونیک و دفاع هوایی اسرائیل به دلیل اتکای گسترده به سامانههای اطلاعاتی، راداری و دفاع هوایی، در توسعه فناوریهای شناسایی و مقابله با تهدیدات الکترونیکی سرمایهگذاری کرده است. جنگ با پهپادها و موشکهای هدایتشونده، اهمیت این حوزه را برای این کشور افزایش داده است. ایران؛ جنگ نامتقارن و مقابله با برتری فناورانه در راهبرد دفاعی ایران، جنگ الکترونیک میتواند ابزاری برای کاهش مزیت تجهیزات پیشرفته طرف مقابل باشد. مقابله با پهپادها، حفاظت از ارتباطات و سامانههای پدافندی و توسعه توانمندیهای بومی از محورهای مهم این حوزه است. یک نکته قابل توجه این است که برتری در جنگ الکترونیک الزاماً با برتری در تولید تجهیزات گرانقیمت نظامی به دست نمیآید. گاهی یک سامانه کمهزینه و متحرک میتواند برای یک تجهیز بسیار گرانقیمت دردسر عملیاتی ایجاد کند. البته این به معنای بینیازی از فناوری پیشرفته نیست؛ بلکه نشاندهنده اهمیت نسبت هزینه به اثربخشی و توانایی انطباق با شرایط میدان است. چرا پهپادها به مهمترین میدان رقابت جنگ الکترونیک تبدیل شدهاند؟ گسترش استفاده از پهپادها، جنگ الکترونیک را وارد مرحله تازهای کرده است. پهپادها نسبت به هواپیماهای سرنشیندار هزینه عملیاتی کمتری دارند، در انواع مختلف تولید میشوند و میتوانند مأموریتهای شناسایی، مراقبت و حمله را انجام دهند. اما همین وابستگی آنها به ارتباطات و سامانههای هدایت، آسیبپذیریهایی ایجاد میکند. در حال حاضر، رقابت فناورانه میان پهپادها و سامانههای مقابله با آنها را میتوان یکی از سریعترین چرخههای نوآوری نظامی دانست: - پهپادها با سامانههای شناسایی و هدایت پیشرفتهتر تولید میشوند. - سامانههای اخلالگر برای مختل کردن ارتباطات و موقعیتیابی آنها توسعه مییابند. - سازندگان پهپاد به سراغ روشهای مقاومتر ارتباطی و ناوبری میروند. - طرف مقابل نیز فناوریهای جدیدی برای شناسایی و مقابله با این روشها طراحی میکند. این رقابت یک ویژگی مهم دارد: چرخه نوآوری در آن بسیار کوتاه شده است. در برخی حوزههای پهپادی، تغییرات فنی و نرمافزاری در فاصله چند هفته رخ میدهد؛ درحالیکه توسعه یک سامانه تسلیحاتی بزرگ ممکن است سالها زمان ببرد. از این منظر، خبر مربوط به پهپادهای آمریکایی در جنوب قشم را نیز باید در چارچوب همین رقابت دید. اهمیت آن فقط در از دست رفتن یک پهپاد نیست؛ بلکه در امکان مطالعه فناوری، شناخت نقاط آسیبپذیر و استفاده از اطلاعات بهدستآمده برای توسعه توانمندیهای دفاعی خواهد بود. جنگهای آینده؛ از میدان نبرد فیزیکی تا میدان نبرد الکترومغناطیسی روندهای کنونی نشان میدهند که جنگهای آینده بیش از گذشته به رقابت بر سر اطلاعات و کنترل شبکهها وابسته خواهند بود. در این میان، پنج تحول اهمیت ویژهای دارند: یک؛ هوش مصنوعی و جنگ الکترونیک هوش مصنوعی میتواند در تحلیل سریع سیگنالها، تشخیص الگوهای ارتباطی، شناسایی تهدیدات و کمک به تصمیمگیری عملیاتی نقش داشته باشد. ترکیب هوش مصنوعی با سامانههای جنگ الکترونیک، سرعت شناسایی و واکنش را افزایش خواهد داد. دو؛ جنگ بر سر ماهوارهها و سامانههای موقعیتیابی وابستگی ارتشهای مدرن به ماهوارهها، آنها را در برابر اخلال و حملات فضایی آسیبپذیر کرده است. از این رو، حفاظت از ارتباطات ماهوارهای، توسعه سامانههای جایگزین موقعیتیابی و افزایش مقاومت شبکههای فضایی اهمیت بیشتری پیدا میکند. سه؛ گسترش پهپادهای خودمختار و گروهی پهپادهایی که بتوانند با اتکای بیشتر به حسگرها و الگوریتمهای هوشمند فعالیت کنند، ممکن است در برابر قطع ارتباط با اپراتور مقاومتر باشند. این تحول البته به معنای حذف جنگ الکترونیک نیست؛ زیرا حسگرها، پردازندهها و سایر اجزای این سامانهها نیز میتوانند در معرض تهدید قرار گیرند. چهار؛ جنگ الکترونیک علیه زیرساختهای غیرنظامی اختلال در سامانههای ناوبری هوایی و دریایی، شبکههای ارتباطی و برخی زیرساختهای حیاتی میتواند پیامدهایی فراتر از میدان جنگ داشته باشد. این مسئله بهویژه برای کشورهایی که در مسیرهای پرتردد هوایی و دریایی قرار دارند، اهمیت دارد. پنج؛ بازگشت اهمیت تجهیزات ساده و راهکارهای جایگزین تجربه اوکراین نشان داده است که فناوری پیچیده همیشه پاسخ همه تهدیدها نیست. تجهیزات سادهتر، ارتباطات جایگزین و روشهای عملیاتی کمهزینه گاهی میتوانند در برابر سامانههای پیشرفته کارآمد باشند. در آینده، ترکیب فناوری پیشرفته و راهکارهای مقاوم و ساده، یکی از اصول مهم طراحی نیروهای نظامی خواهد بود. گزارش مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی آمریکا نیز تأکید میکند که جنگ الکترونیک در آینده به یک وضعیت عادی در میدان نبرد تبدیل خواهد شد و ارتشها باید توانایی ادامه عملیات در محیطهای مختلشده را به دست آورند. جایگاه ایران؛ فرصت راهبردی یا ضرورت فناورانه؟ برای ایران، اهمیت جنگ الکترونیک را باید در نسبت آن با ساختار تهدیدات و محدودیتهای نظامی کشور بررسی کرد. در شرایطی که قدرتهای بزرگ از جنگندههای پیشرفته، هواپیماهای شناسایی، ماهوارهها، پهپادهای دوربرد و شبکههای اطلاعاتی گسترده برخوردارند، مقابله مستقیم و متقارن با تمام این ظرفیتها هزینه بسیار زیادی دارد. در چنین شرایطی، جنگ الکترونیک میتواند بخشی از ابزارهای مقابله نامتقارن باشد. اهمیت این حوزه برای ایران را میتوان در چهار محور بررسی کرد: 1. کاهش مزیت فناوری طرف مقابل: ایجاد اختلال در برخی سامانههای شناسایی، ارتباطی و هدایت میتواند کارایی تجهیزات پیشرفته را کاهش دهد. 2. حفاظت از زیرساختهای دفاعی: مقاومسازی ارتباطات، سامانههای راداری و شبکههای فرماندهی در برابر اخلال الکترونیکی اهمیت حیاتی دارد. 3. توسعه فناوری بومی: سرمایهگذاری در الکترونیک، مخابرات، پردازش سیگنال، هوش مصنوعی و سامانههای ناوبری مستقل میتواند به افزایش توان صنعتی کشور منجر شود. 4. کاهش هزینه مقابله با تهدیدات: در برخی شرایط، راهکارهای الکترونیکی میتوانند جایگزین کمهزینهتری برای مقابله فیزیکی با تجهیزات گرانقیمت باشند؛ هرچند این موضوع به نوع تهدید و شرایط عملیاتی بستگی دارد. محدودیتها و آسیبپذیریهای جنگ الکترونیک جنگ الکترونیک نیز مانند هر فناوری نظامی دیگری محدودیتهایی دارد. تصور اینکه با استفاده از اخلالگرها میتوان تمام پهپادها، موشکها و سامانههای ارتباطی دشمن را از کار انداخت، تصور دقیقی نیست. چند محدودیت اساسی وجود دارد: - برخی سامانهها از روشهای ناوبری و هدایت جایگزین استفاده میکنند. - ارتباطات فیبر نوری در برخی پهپادها وابستگی به ارتباطات رادیویی را کاهش میدهد. - سامانههای خودمختار میتوانند در شرایط قطع ارتباط نیز بخشی از مأموریت خود را ادامه دهند. - استفاده از اخلالگرها ممکن است ارتباطات نیروهای خودی و حتی زیرساختهای غیرنظامی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. - تجهیزات جنگ الکترونیک خودشان قابل شناسایی و هدف قرار گرفتن هستند. گزارش پارلمان بریتانیا در سال ۲۰۲۵ به نکته مهمی اشاره میکند: اخلال الکترونیکی ممکن است حتی به ارتباطات نیروهای خودی نیز آسیب برساند. در جنگ اوکراین نمونههایی از مشکلات ارتباطی ناشی از تداخل سامانههای اخلالگر گزارش شده است. بنابراین، جنگ الکترونیک فقط رقابت بر سر افزایش قدرت اخلال نیست؛ بلکه مدیریت هوشمندانه طیف الکترومغناطیسی و توانایی ادامه عملیات در محیطی است که هیچ ارتباطی را نمیتوان کاملاً مطمئن فرض کرد. آینده جنگها؛ برنده کسی است که سریعتر یاد میگیرد یکی از مهمترین درسهای جنگ اوکراین این است که برتری نظامی دیگر یک موقعیت ثابت نیست. ممکن است یک کشور در مقطعی از فناوری پیشرفتهتری برخوردار باشد، اما طرف مقابل با تغییر روشهای عملیاتی، توسعه تجهیزات ارزانتر و یادگیری سریعتر، بخشی از این برتری را خنثی کند. در چنین فضایی، سه مؤلفه تعیینکننده خواهند بود: - دانش: توانایی شناخت فناوری دشمن و طراحی راهکارهای مقابله با آن. - انعطافپذیری: امکان تغییر سریع تجهیزات، نرمافزارها و روشهای عملیاتی. - تابآوری: توانایی ادامه فعالیت در شرایطی که ارتباطات، موقعیتیابی و شبکههای اطلاعاتی با اختلال مواجه شدهاند. این تحول برای کشورهایی مانند ایران که با محدودیتهای دسترسی به فناوری خارجی مواجهاند، یک فرصت و در عین حال یک ضرورت است. فرصت از این جهت که توسعه فناوری بومی میتواند بخشی از وابستگیهای نظامی را کاهش دهد؛ و ضرورت از این جهت که عقبماندن از چرخه سریع تحولات فناوری، حتی دستاوردهای امروز را نیز در معرض فرسایش قرار میدهد. جنگ آینده، جنگ بر سر دیدن و دیده نشدن است جنگ الکترونیک دیگر یک شاخه فرعی از عملیات نظامی نیست. تجربه جنگهای معاصر نشان داده است که کنترل ارتباطات، اطلاعات، موقعیتیابی و سامانههای شناسایی، به اندازه قدرت آتش و برتری هوایی اهمیت پیدا کرده است. خبر مربوط به پهپادهای آمریکایی در جنوب قشم، فرصتی برای توجه به همین تغییر راهبردی است. جهان نظامی در حال عبور از دورهای است که در آن داشتن تجهیزات بیشتر و گرانتر بهتنهایی تضمینکننده پیروزی بود. در جنگهای آینده، کشوری موفقتر خواهد بود که نهتنها بتواند از تجهیزات پیشرفته استفاده کند، بلکه قادر باشد تجهیزات دشمن را نیز بشناسد، در برابر آنها مقاومت کند و در صورت لزوم، کارایی آنها را کاهش دهد. به همین دلیل، رقابت اصلی فقط بر سر ساخت جنگنده، موشک و پهپاد نیست؛ رقابت بر سر ساخت مغزهای پردازشگر، نرمافزارهای هوشمند، شبکههای مقاوم، حسگرهای دقیق و دانش مهندسی است. شاید مهمترین تغییر در ماهیت جنگهای آینده همین باشد: پیش از آنکه دو ارتش در میدان با یکدیگر روبهرو شوند، شبکههای اطلاعاتی و الکترونیکی آنها برای تسلط بر میدان نبرد با یکدیگر میجنگند.