صفحه اول
اشرف قهرمانی- تصاویر تازه منتشرشده از وضعیت دریاچه ارومیه، بار دیگر یکی از جدی‌ترین بحران‌های زیست‌محیطی ایران را به صدر توجه افکار عمومی بازگردانده است. در نگاه نخست، افزایش سطح آب پس از بارندگی‌های پاییزی می‌تواند نشانه‌ای امیدوارکننده تلقی شود؛ اما بررسی اعداد و شاخص‌های هیدرولوژیک نشان می‌دهد که فاصله میان بهبود مقطعی و احیای واقعی دریاچه همچنان بسیار زیاد است. پس از بارش‌های ۱۵ تا ۱۷ آبان ۱۴۰۵، تراز آب دریاچه از ۱۲۷۰٫۵۹ متر به ۱۲۷۰٫۶۰ متر افزایش یافته و وسعت پهنه آبی نیز از یک‌هزار و ۹۷۱ به یک‌هزار و ۹۹۵ کیلومترمربع رسیده است؛ یعنی در فاصله‌ای کوتاه، ۲۴ کیلومترمربع به سطح آب دریاچه افزوده شده است. این تغییر اگرچه از نظر زیست‌محیطی بی‌اهمیت نیست، اما نباید با احیای دریاچه اشتباه گرفته شود. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که افزایش بارندگی و ورود موقت روان‌آب‌ها، بدون اصلاح نظام مدیریت منابع آب در حوضه آبریز، نمی‌تواند تضمین‌کننده بقای بلندمدت این زیست‌بوم باشد. وضعیت فعلی؛ فاصله همچنان زیاد است بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی مسئولان حوزه آب منطقه‌ای در مهرماه ۱۴۰۵، تراز دریاچه در ۱۹ مهر به ۱۲۷۰٫۵۸ متر رسیده بود. وسعت پهنه آبی در آن مقطع حدود یک‌هزار و ۹۴۶ کیلومترمربع و حجم آب موجود حدود ۲٫۵۲ میلیارد مترمکعب اعلام شد. در همان گزارش، تراز اکولوژیک دریاچه ۱۲۷۴٫۱۰ متر عنوان شده بود؛ بنابراین دریاچه بیش از سه‌ونیم متر با سطح مورد نیاز برای شرایط مطلوب اکولوژیک فاصله داشت. همچنین در گزارش‌های منتشرشده در ۱۹ آبان، حجم آب دریاچه حدود ۲٫۵۵ میلیارد مترمکعب اعلام شده است؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش چشمگیری دارد، اما همچنان با حجم مورد نیاز برای احیای اکولوژیک فاصله دارد. بنابراین، افزایش سطح آب را باید یک فرصت برای جلوگیری از تشدید بحران دانست، نه نشانه پایان آن. چرا دریاچه ارومیه به این وضعیت رسید؟ خشک‌شدن دریاچه ارومیه حاصل یک عامل منفرد نیست. تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی در برخی دوره‌ها، افزایش دما و تبخیر، توسعه نامتوازن کشاورزی، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، ساخت سدها و تغییر مسیر جریان‌های ورودی، مجموعه عواملی هستند که در شکل‌گیری این بحران نقش داشته‌اند. با این حال، تقلیل مسئله به خشکسالی، نوعی ساده‌سازی خطرناک است. خشکسالی می‌تواند بحران را تشدید کند، اما میزان آسیب‌پذیری دریاچه تا حد زیادی به شیوه مدیریت منابع آب در حوضه آبریز وابسته است. در واقع، مسئله اصلی فقط کمبود بارش نیست؛ بلکه فاصله میان منابع آبی موجود و میزان مصارفی است که طی دهه‌های گذشته در منطقه شکل گرفته است. بخش کشاورزی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مصرف‌کنندگان آب حوضه، در کانون این معادله قرار دارد. گسترش اراضی آبی، تغییر الگوی کشت، توسعه باغات و برداشت از چاه‌های مجاز و غیرمجاز، فشار مضاعفی بر منابع سطحی و زیرزمینی وارد کرده است. از این منظر، احیای دریاچه بدون بازنگری در الگوی توسعه کشاورزی و اقتصاد آب در منطقه، به نتیجه پایدار نخواهد رسید. بحران ارومیه؛ فراتر از یک مسئله محیط‌زیستی اهمیت دریاچه ارومیه صرفاً به وسعت جغرافیایی یا جایگاه طبیعی آن محدود نمی‌شود. این دریاچه بخشی از تعادل اقلیمی و زیست‌محیطی شمال‌غرب ایران است و تداوم خشکی آن می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای زندگی مردم منطقه داشته باشد. ۱. تهدید سلامت عمومی یکی از نگرانی‌های مهم، احتمال گسترش کانون‌های گردوغبار نمکی در بستر خشک‌شده دریاچه است. در صورت وزش باد و انتقال ذرات نمکی و رسوبات خشک‌شده، مناطق اطراف ممکن است با مشکلاتی در حوزه کیفیت هوا، سلامت تنفسی و کیفیت خاک روبه‌رو شوند. البته میزان و گستره این خطر به ویژگی‌های رسوبات، رطوبت بستر، شرایط باد و میزان پوشش گیاهی بستگی دارد و نباید بدون داده‌های پایش، هر رخداد گردوغباری را مستقیماً به دریاچه نسبت داد. ۲. تهدید کشاورزی و امنیت غذایی شوری خاک و آب، کاهش کیفیت منابع آبی و احتمال انتقال گردوغبار نمکی می‌تواند بهره‌وری کشاورزی را در بخش‌هایی از منطقه تحت تأثیر قرار دهد. این موضوع در بلندمدت بر درآمد خانوارهای روستایی، اشتغال و امنیت اقتصادی جوامع محلی اثر می‌گذارد. ۳. مهاجرت و تغییرات اجتماعی کاهش درآمد کشاورزی، محدودشدن فرصت‌های شغلی و افزایش هزینه‌های زندگی می‌تواند زمینه مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک را فراهم کند. در این شرایط، بحران آب به مسئله‌ای اجتماعی و اقتصادی تبدیل می‌شود و هزینه‌های آن از مرزهای جغرافیایی حوضه آبریز فراتر می‌رود. ۴. از دست رفتن سرمایه طبیعی و گردشگری دریاچه ارومیه یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی ایران و بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی منطقه است. تداوم وضعیت بحرانی آن، علاوه بر خسارت‌های اکولوژیک، ظرفیت‌های گردشگری و اقتصادی منطقه را نیز محدود می‌کند. چرا برنامه‌های احیا به نتیجه پایدار نرسیده‌اند؟ در سال‌های گذشته طرح‌ها و برنامه‌های متعددی برای احیای دریاچه ارومیه تدوین و اجرا شده است. انتقال آب، لایروبی رودخانه‌ها، مدیریت رهاسازی سدها، اصلاح شیوه‌های آبیاری و کنترل برداشت‌های غیرمجاز از جمله اقداماتی بوده‌اند که در این مسیر مطرح شده‌اند. اما مسئله اساسی این است که اجرای پروژه‌های عمرانی و انتقال آب، به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین اصلاح ساختار مصرف آب شود. برای مثال، اگر منابع جدید آب به منطقه منتقل شوند اما هم‌زمان سطح زیرکشت و مصرف آب افزایش یابد، بخش مهمی از منابع جدید به جای رسیدن به دریاچه، در مصارف دیگر جذب خواهد شد. همچنین افزایش راندمان آبیاری لزوماً به معنای صرفه‌جویی واقعی در مقیاس حوضه نیست. اگر کشاورز به دلیل کاهش هزینه آبیاری، سطح بیشتری از زمین را زیر کشت ببرد، بخشی از صرفه‌جویی اولیه از بین خواهد رفت. بنابراین سیاست‌های بهره‌وری باید با سقف برداشت و مدیریت سطح زیرکشت همراه باشند. از سوی دیگر، تعدد دستگاه‌های مسئول و نبود پاسخگویی روشن درباره تحقق حقابه زیست‌محیطی، اجرای سیاست‌های احیا را دشوار می‌کند.