تلاش برای افزایش قدرت چانه‌زنی !

 ساناز محروقی- تحولات اخیر در مناسبات ایران و آمریکا نشان می‌دهد که احتمالاً واشنگتن در حال بازنگری در شیوه اعمال فشار بر تهران است؛ بازنگری‌ای که لزوماً به معنای تغییر اهداف راهبردی آمریکا نیست. در این چارچوب، کاهش یا توقف موقت گزینه نظامی را نباید به‌تنهایی نشانه تغییر سیاست ایالات متحده یا حرکت قطعی به سمت توافق تلقی کرد. ممکن است دولت دونالد ترامپ به این جمع‌بندی رسیده باشد که در مقطع کنونی، ترکیبی از فشار اقتصادی، محدودسازی دیپلماتیک، تهدید نظامی و ایجاد هزینه‌های منطقه‌ای، ابزارهای مناسب‌تری برای پیشبرد مطالبات واشنگتن هستند.
مسئله اصلی در تحلیل این وضعیت، تفکیک میان «هدف» و «ابزار» در سیاست خارجی آمریکاست. ممکن است ابزارها تغییر کنند، شدت و ترتیب استفاده از آنها جابه‌جا شود و حتی مذاکره در دستور کار قرار گیرد، اما این تحولات الزاماً به معنای کنار گذاشتن مطالبات پیشین نیست.
تغییر محاسبات واشنگتن؛ چرا حمله نظامی فعلاً در اولویت نیست؟
مهم‌ترین نشانه این تغییر رویکرد، اظهارات مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در نشست وزرای خارجه گروه هفت در پاریس در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ است. روبیو اعلام کرد که تحریم‌های اقتصادی و محاصره دریایی علیه ایران به اندازه‌ای مؤثر بوده‌اند که دولت ترامپ در شرایط فعلی نیازی به انجام عملیات نظامی گسترده نمی‌بیند.
به گفته روبیو، فشار اقتصادی واردشده به ایران هر روز افزایش پیدا می‌کند و محدودیت‌های اعمال‌شده بر صادرات انرژی، ظرفیت اقتصادی کشور را تحت فشار قرار داده است. او تأکید کرد که اگر واشنگتن بتواند از طریق ابزارهای اقتصادی به اهداف خود دست یابد، ضرورتی برای ازسرگیری حملات نظامی وجود ندارد.
این اظهارات از منظر سیاست‌گذاری آمریکا اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد توقف عملیات نظامی لزوماً به معنای پایان تقابل نیست، بلکه می‌تواند بخشی از یک راهبرد جایگزین باشد که در آن، هزینه‌های اقتصادی و تجاری به‌تدریج جای بخشی از هزینه‌های نظامی را می‌گیرند.
در همین چارچوب، دونالد ترامپ پس از گفت‌وگو با نخست‌وزیر قطر اعلام کرد که حملات جدید به ایران در شرایط فعلی چندان محتمل یا ضروری به نظر نمی‌رسد. گزارش آکسیوس در ۱۰ نوامبر نیز از شکل‌گیری گزینه‌ای موسوم به «راه سوم» در محاسبات کاخ سفید خبر داد: نه بازگشت فوری به جنگ و نه توافقی که از نظر واشنگتن امتیازدهی به ایران تلقی شود؛ بلکه ادامه فشار اقتصادی و دریایی برای وادار کردن تهران به پذیرش مطالبات آمریکا.
 فشار اقتصادی؛ محور اصلی مرحله جدید تقابل
به نظر می‌رسد یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های راهبرد جدید آمریکا، تشدید محدودیت‌های اقتصادی و جلوگیری از دسترسی ایران به درآمدهای حاصل از صادرات انرژی باشد.
در این رویکرد، تحریم‌های سنتی با ابزارهای عملیاتی جدیدتر ترکیب می‌شوند. محاصره دریایی، محدود کردن مسیرهای انتقال کالا و فناوری، فشار بر شبکه‌های تجاری و مالی مرتبط با ایران و افزایش هزینه همکاری اقتصادی کشورهای ثالث با تهران، از جمله ابزارهایی هستند که در گزارش‌های اخیر درباره سیاست واشنگتن مطرح شده‌اند.
در واقع، آمریکا می‌کوشد فشار را از سطح محدودیت‌های حقوقی و مالی به سطح اختلال در جریان واقعی تجارت و مبادلات اقتصادی گسترش دهد.
گزارش رویترز در ۱۰ نوامبر به نقل از روبیو تأکید می‌کند که واشنگتن مدعی است ایران با محدودیت کم‌سابقه‌ای در فروش انرژی به بازارهای جهانی روبه‌رو شده است. این ادعا را باید در کنار واقعیت‌های پیچیده بازار نفت، مسیرهای جایگزین صادرات و توانایی ایران برای سازگاری با محدودیت‌ها ارزیابی کرد؛ زیرا میزان اثربخشی محاصره و تحریم‌ها را نمی‌توان صرفاً با اظهارات مقام‌های آمریکایی تعیین کرد.
از سوی دیگر، فشار اقتصادی فقط متوجه دولت نیست و می‌تواند آثار گسترده‌ای بر تولید، اشتغال، تجارت خارجی، قدرت خرید خانوارها و ثبات اقتصادی داشته باشد. همین مسئله، هزینه‌های اجتماعی و سیاسی این سیاست را نیز به یکی از متغیرهای مهم در محاسبات دو طرف تبدیل می‌کند.
هدف تغییر نکرده است؛ اختلاف بر سر شیوه تحقق آن است
نکته مهم در تحولات اخیر این است که نشانه روشنی از کنار گذاشتن مطالبات اصلی آمریکا مشاهده نمی‌شود. آنچه تغییر کرده، بیشتر به نحوه پیگیری این مطالبات مربوط است.
در سیاست اعلامی واشنگتن، موضوعاتی مانند برنامه هسته‌ای ایران، محدودیت توانمندی‌های نظامی و موشکی، امنیت متحدان آمریکا در منطقه و نقش منطقه‌ای تهران همچنان اهمیت دارند. با این حال، باید میان مواضع رسمی اعلام‌شده و ارزیابی تحلیلی از اهداف بلندمدت آمریکا تفاوت قائل شد.
دولت ترامپ ظاهراً به دنبال ایجاد وضعیتی است که در آن ایران، در نتیجه افزایش فشارهای اقتصادی و محدودیت‌های راهبردی، برای پذیرش توافقی با شروط مورد نظر واشنگتن تحت فشار قرار گیرد.
در این میان، اختلاف‌نظرهایی نیز در داخل دولت آمریکا وجود دارد. گزارش آکسیوس از سه رویکرد متفاوت در میان مشاوران ترامپ خبر می‌دهد:
- جریان طرفدار توافق: جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، و استیو ویتکاف، نماینده آمریکا در مذاکرات، از مسیر توافق و کاهش تنش حمایت می‌کنند.
- جریان طرفدار فشار اقتصادی: مارکو روبیو، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، و جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، از ادامه فشار اقتصادی و محاصره حمایت می‌کنند.
- جریان طرفدار گزینه نظامی: برخی چهره‌های امنیتی و سیاسی، از جمله پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، بر ضرورت حفظ گزینه نظامی و امکان ازسرگیری حملات تأکید دارند.
این اختلاف‌نظرها نشان می‌دهد که سیاست آمریکا در قبال ایران را نباید تصمیمی کاملاً یکپارچه و بدون مناقشه در داخل ساختار قدرت واشنگتن تلقی کرد. با این حال، در مقطع کنونی به نظر می‌رسد رویکرد مبتنی بر فشار اقتصادی توانسته است جایگاه بیشتری در تصمیم‌گیری دولت ترامپ پیدا کند.
چرا ترامپ فعلاً از حمله گسترده فاصله گرفته است؟
چند عامل را می‌توان در توضیح این تصمیم بررسی کرد:
نخست؛ هزینه‌های نظامی و راهبردی جنگ. تجربه درگیری نظامی نشان داده است که عملیات نظامی لزوماً به دستیابی سریع به اهداف سیاسی منجر نمی‌شود. حمله مجدد می‌تواند پاسخ متقابل ایران، تهدید پایگاه‌های آمریکا در منطقه، اختلال در کشتیرانی و افزایش ناامنی در خلیج فارس را به دنبال داشته باشد.
دوم؛ ملاحظات اقتصادی بین‌المللی. هرگونه تشدید درگیری در خلیج فارس و تنگه هرمز می‌تواند بازار انرژی و تجارت جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. کشورهای منطقه نیز از گسترش جنگ و پیامدهای آن بر زیرساخت‌های اقتصادی و انرژی خود نگران هستند.
سوم؛ فشارهای سیاسی داخلی. جنگ ایران به یکی از مسائل مهم سیاست داخلی آمریکا تبدیل شده است. رویترز گزارش داده است که جنگ و تبعات اقتصادی آن از عوامل مؤثر بر شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای اخیر بوده است. در چنین شرایطی، ادامه یک جنگ پرهزینه می‌تواند برای دولت ترامپ هزینه سیاسی بیشتری ایجاد کند.
چهارم؛ تصور امکان دستیابی به نتیجه از طریق فشار اقتصادی. به نظر می‌رسد بخشی از تیم سیاست خارجی ترامپ معتقد است که ادامه محاصره و محدودیت‌های اقتصادی می‌تواند بدون نیاز به عملیات نظامی گسترده، قدرت چانه‌زنی ایران را کاهش دهد و زمینه پذیرش امتیازات بیشتر را فراهم کند.
البته این محاسبه با یک ریسک مهم همراه است: فشار اقتصادی الزاماً به تسلیم سیاسی منجر نمی‌شود و ممکن است به جای ایجاد توافق، مقاومت و تقابل را تشدید کند.
تداوم تهدید نظامی؛ گزینه‌ای که از میز خارج نشده است
با وجود کاهش تمایل اعلام‌شده ترامپ به ازسرگیری حملات گسترده، نباید این وضعیت را به معنای منتفی شدن گزینه نظامی دانست.
ترامپ در ۸ نوامبر به سی‌ان‌ان گفته بود که در صورت پیشرفت مذاکرات، احتمال حمله مجدد بسیار پایین است؛ اما هم‌زمان از شناسایی اهداف زیرساختی در ایران خبر داده بود.
همچنین در ۱۲ نوامبر، او در اظهاراتی دیگر تأکید کرد که برای استفاده از نیروی نظامی علیه تهدیدهای متوجه متحدان آمریکا و کشتی‌های این کشور تردید نخواهد کرد. این موضع‌گیری نشان می‌دهد که فاصله گرفتن از حملات گسترده با کنار گذاشتن تهدید نظامی تفاوت دارد.
از سوی دیگر، روزنامه گاردین در ۱۱ نوامبر گزارش داد که برخی مقام‌های ارشد ایرانی نگران‌اند واشنگتن در حال آماده‌سازی برای حملات محدودتر یا تشدید محاصره اقتصادی باشد. مهدی محمدی، مشاور رئیس تیم مذاکره‌کننده ایران، نیز نسبت به تداوم وضعیت موجود هشدار داده است.
بنابراین، وضعیت فعلی را بهتر است نوعی توقف یا محدودسازی عملیات گسترده در کنار استمرار تقابل اقتصادی و امنیتی توصیف کرد، نه پایان قطعی جنگ و بازگشت به شرایط عادی.
 تنگه هرمز و معادله فشار متقابل
یکی از مهم‌ترین متغیرهای این تقابل، وضعیت تنگه هرمز است. این آبراه نه‌تنها برای ایران، بلکه برای اقتصاد جهانی و امنیت انرژی اهمیت راهبردی دارد.
واشنگتن می‌کوشد از طریق کنترل مسیرهای دریایی و محدودسازی صادرات انرژی ایران، هزینه اقتصادی تقابل را افزایش دهد. در مقابل، تهران نیز از موقعیت ژئوپلیتیک خود و ظرفیت اثرگذاری بر امنیت کشتیرانی منطقه به‌عنوان بخشی از قدرت چانه‌زنی استفاده می‌کند.
این وضعیت یک تناقض مهم در راهبرد فشار آمریکا ایجاد می‌کند: هرچه فشار بر صادرات و تجارت ایران افزایش یابد، احتمال واکنش متقابل و ایجاد اختلال در مسیرهای انرژی نیز می‌تواند بیشتر شود.
در گزارش ۱۲ نوامبر سی‌بی‌اس، ادامه تنش بر سر تنگه هرمز و تأثیر آن بر بازارهای انرژی از جمله موضوعات اصلی تحولات جنگ عنوان شده است.
از این منظر، تنگه هرمز صرفاً یک موضوع نظامی یا جغرافیایی نیست؛ بلکه بخشی از معادله اقتصادی و دیپلماتیک دو کشور است. هرگونه تشدید تنش در این منطقه می‌تواند دامنه تقابل را از سطح دوجانبه فراتر ببرد و کشورهای مصرف‌کننده انرژی و اقتصادهای بزرگ جهان را نیز درگیر کند.
آیا مسیر دیپلماسی همچنان باز است؟
با وجود تشدید فشارها، کانال‌های دیپلماتیک کاملاً بسته نشده‌اند. گزارش‌های اخیر از تلاش‌هایی برای میانجی‌گری قطر و روسیه و همچنین بررسی امکان گفت‌وگوهای مستقیم میان مقام‌های ارشد ایران و آمریکا حکایت دارند.
در ۱۲ نوامبر، محمدباقر قالیباف، رئیس تیم مذاکره‌کننده ایران، اعلام کرد که آمریکا از روسیه خواسته است برای تسهیل گفت‌وگو میان تهران و واشنگتن میانجی‌گری کند. البته این ادعا به‌طور مستقل از سوی کاخ سفید تأیید نشده است.
در مقابل، ترامپ در همان روز اعلام کرد که آمریکا دیگر به توافق با ایران نیاز ندارد. او همچنین مدعی شد که واشنگتن بر منابع مالی و تنگه هرمز تسلط دارد. این اظهارات نشان‌دهنده فاصله میان برداشت دو طرف از شرایط مذاکره است.
به نظر می‌رسد مسئله اصلی مذاکرات احتمالی، تعیین نقطه آغاز گفت‌وگوها و ترتیب اقدامات متقابل باشد: آیا آمریکا ابتدا باید بخشی از محدودیت‌ها را کاهش دهد یا ایران باید پیش از هرگونه توافق، امتیازاتی در حوزه‌های مورد اختلاف ارائه کند؟
این اختلاف، در کنار بی‌اعتمادی عمیق دو طرف و تجربه درگیری‌های نظامی، دستیابی به توافق پایدار را دشوار می‌کند.
سناریوهای پیش‌روی تقابل ایران و آمریکا
با توجه به تحولات اخیر، می‌توان چهار سناریوی اصلی را برای آینده روابط دو کشور در نظر گرفت:
تداوم فشار اقتصادی :ادامه محاصره و تحریم بدون حملات گسترده،فرسایش اقتصادی و افزایش هزینه‌های داخلی.
توافق محدود:توافق بر سر برخی موضوعات برای کاهش تنش،کاهش موقت تقابل و باز شدن مسیر مذاکرات.
تشدید درگیری محدود:حملات نقطه‌ای و پاسخ‌های متقابل،افزایش ناامنی و احتمال گسترش جنگ.
بازگشت به جنگ گسترده:شکست دیپلماسی و ازسرگیری عملیات نظامی،گسترش بحران منطقه‌ای و اقتصادی.
 این سناریوها پیش‌بینی قطعی نیستند؛ بلکه چارچوب‌هایی برای ارزیابی تحولات احتمالی محسوب می‌شوند. به‌ویژه باید توجه داشت که ادامه فشار اقتصادی ممکن است به‌جای ایجاد امتیازدهی، محاسبات امنیتی طرف مقابل را تغییر دهد و احتمال برخورد نظامی را افزایش دهد.
تغییر ابزار، استمرار تقابل
آنچه از مجموعه تحولات اخیر می‌توان دریافت، این است که دولت ترامپ در حال آزمودن شیوه‌ای متفاوت برای مدیریت تقابل با ایران است. در این شیوه، حمله نظامی گسترده فعلاً در اولویت قرار ندارد و فشار اقتصادی، محاصره دریایی، محدودسازی تجارت و تهدید مستمر به استفاده از نیروی نظامی، نقش محوری‌تری پیدا کرده‌اند.
با این حال، سه نکته باید مورد توجه قرار گیرد:
1. توقف حمله به معنای پایان تقابل نیست. ممکن است سطح درگیری نظامی کاهش یابد، اما فشار اقتصادی و امنیتی همچنان ادامه پیدا کند.
2. تغییر ابزار الزاماً به معنای تغییر اهداف نیست. تا زمانی که در مطالبات اعلام‌شده واشنگتن تغییری مشاهده نشود، نمی‌توان از تغییر راهبردی در سیاست آمریکا سخن گفت.
3. فشار اقتصادی تضمین‌کننده نتیجه سیاسی نیست. افزایش فشار ممکن است طرف مقابل را به مذاکره سوق دهد، اما می‌تواند مقاومت، تقابل منطقه‌ای و حتی محاسبات پرخطر نظامی را نیز تقویت کند.
نکته مهم‌تر آن است که تحولات ۱۲ و ۱۳ نوامبر نشان می‌دهد نباید فرض توقف حملات را با اطمینان بیش از حد پذیرفت. ترامپ در عین فاصله گرفتن از عملیات گسترده، از استفاده مجدد از نیروی نظامی سخن گفته و حتی درباره بی‌نیازی آمریکا از توافق با ایران موضع‌گیری کرده است.
بنابراین، آنچه امروز در سیاست واشنگتن مشاهده می‌شود، بیش از آنکه نشانه حرکت قطعی به سمت صلح باشد، بیانگر تلاش برای تغییر موازنه فشار و افزایش قدرت چانه‌زنی پیش از هرگونه توافق احتمالی است.
برای ایران، مسئله صرفاً مدیریت احتمال حمله نظامی نیست؛ بلکه مواجهه هم‌زمان با فشار اقتصادی، محدودیت‌های تجاری، تهدیدهای امنیتی و تلاش برای تحمیل شروط سیاسی است. در چنین شرایطی، ارزیابی موفقیت یا شکست سیاست آمریکا باید نه بر اساس تعداد حملات نظامی، بلکه بر مبنای میزان تحقق اهداف اعلام‌شده واشنگتن و تأثیر واقعی فشارها بر توان اقتصادی، امنیتی و دیپلماتیک ایران صورت گیرد.