جامعه
یزدان خوشرو- بارندگی‌های اخیر بار دیگر امید به بهبود وضعیت منابع آبی را زنده کرده است؛ اما مسئله اصلی ایران فقط کمبود باران نیست، بلکه ناتوانی در مدیریت بخشی از آبی است که می‌بارد. آبخیزداری باید از یک فعالیت مقطعی و پروژه‌ای به اولویتی دائمی در سیاست‌گذاری آب و محیط‌زیست کشور تبدیل شود. باران که می‌بارد، نخستین تصویر، خیابان‌های خیس، رودخانه‌های پرآب، ارتفاعات سپیدپوش و زمین‌هایی است که پس از ماه‌ها خشکی جان تازه می‌گیرند. بارندگی‌های روزهای اخیر در بخش‌هایی از کشور نیز چنین تصویری ایجاد کرده و بار دیگر امید به بهبود وضعیت منابع آب را افزایش داده است. اما در پس این تصویر امیدوارکننده، یک پرسش جدی وجود دارد: چه میزان از این بارش‌ها واقعاً به ذخایر آب کشور اضافه می‌شود و چه مقدار از آن، بدون آنکه فرصت نفوذ به زمین و تقویت سفره‌های زیرزمینی را پیدا کند، به روان‌آب و سیلاب تبدیل می‌شود؟ آمارهای منتشرشده از سوی سازمان هواشناسی نشان می‌دهد بارندگی‌های اخیر تغییر قابل توجهی در وضعیت بارش کشور ایجاد کرده است. بر اساس اظهارات رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، میانگین بارش کشور از ابتدای سال آبی تا ۱۶ آبان ۱۴۰۵ به ۲۲.۳ میلی‌متر رسیده که حدود ۴۱ درصد بیشتر از میانگین بلندمدت این دوره است. این در حالی است که تا چند روز پیش از فعالیت سامانه بارشی، میزان بارش کشور حدود ۲۱ درصد کمتر از میانگین بلندمدت گزارش شده بود. با این حال، وضعیت استان‌ها یکسان نیست و برخی مناطق همچنان با کمبود بارش روبه‌رو هستند. این آمار یک نکته مهم را یادآوری می‌کند: افزایش بارش در یک بازه کوتاه، به معنای پایان خشکسالی یا برطرف‌شدن بحران آب نیست. بارندگی‌ها از نظر مقدار، زمان، شدت و پراکندگی جغرافیایی اهمیت دارند. ممکن است در یک حوضه آبریز بارش سنگینی رخ دهد، اما در حوضه‌ای دیگر همچنان کمبود منابع آبی ادامه داشته باشد. حتی بارش فراوان نیز اگر در مدت کوتاه و با شدت زیاد اتفاق بیفتد، لزوماً فرصت کافی برای نفوذ به خاک و تغذیه آبخوان‌ها فراهم نمی‌کند. اینجاست که ضرورت آبخیزداری خود را نشان می‌دهد. اما آبخیزداری دقیقاً چه می‌کند؟ آبخیزداری مجموعه‌ای از اقدامات علمی، طبیعی، زیستی و سازه‌ای برای مدیریت آب، خاک و پوشش گیاهی در محدوده یک حوضه آبریز است. هدف آن این است که آب باران با سرعت و شدت کمتری در سطح زمین حرکت کند، فرصت بیشتری برای نفوذ به خاک داشته باشد، فرسایش کاهش یابد و خطر سیلاب کنترل شود. این اقدامات می‌تواند شامل احیای پوشش گیاهی، حفاظت از مراتع و جنگل‌ها، مدیریت چرای دام، اصلاح شیب و مسیر روان‌آب، ایجاد سازه‌های کوچک کنترل سیلاب و اجرای طرح‌های آبخوانداری باشد. به بیان دیگر، آبخیزداری تنها ساخت بند و سازه نیست؛ بلکه نوعی مدیریت یکپارچه سرزمین است که از بالادست حوضه تا مناطق پایین‌دست را در بر می‌گیرد. اهمیت این رویکرد در ایران دوچندان است. بخش قابل توجهی از کشور در مناطق خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و خاک، پوشش گیاهی و منابع آب زیرزمینی تحت فشار قرار گرفته‌اند. تخریب پوشش گیاهی، چرای بی‌رویه، تغییر کاربری اراضی، ساخت‌وسازهای نامتناسب و فرسایش خاک، ظرفیت طبیعی زمین برای جذب و نگهداری آب را کاهش می‌دهد. در چنین شرایطی، بارندگی شدید می‌تواند به‌جای آنکه فرصتی برای تقویت منابع آب باشد، به تهدیدی برای سکونتگاه‌ها، زمین‌های کشاورزی و زیرساخت‌ها تبدیل شود. البته نباید تصور کرد که آبخیزداری می‌تواند به‌تنهایی بحران آب کشور را حل کند یا مانع همه سیلاب‌ها شود. میزان اثرگذاری هر طرح به ویژگی‌های زمین‌شناسی، شیب، نوع خاک، پوشش گیاهی، شدت بارش و وضعیت حوضه بستگی دارد. حتی ساخت سازه‌های آبخیزداری بدون مطالعه کافی و نگهداری مناسب ممکن است اثربخشی لازم را نداشته باشد. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد نیز در راهنمای مدیریت حوزه‌های آبخیز، بر تقدم مدیریت کاربری زمین و اقدامات پوشش گیاهی بر اتکای صرف به سازه‌های مهندسی تأکید می‌کند. نکته قابل توجه این است که مسئولان سازمان منابع طبیعی نیز به ضرورت گسترش این اقدامات اشاره کرده‌اند. به گفته سخنگوی این سازمان، مطالعات مدیریت و کنترل عرصه‌ها در بیش از ۴۰ میلیون هکتار انجام شده و اجرای طرح‌ها با توجه به منابع اعتباری دنبال می‌شود. همچنین رئیس سازمان منابع طبیعی از نیاز به اقدامات آبخیزداری و آبخوانداری در سطح ۲۰ میلیون هکتار طی پنج سال در چارچوب برنامه هفتم سخن گفته است. با این حال، همان مسئول از محدودیت اعتبارات و پایین‌بودن میزان تخصیص برخی اعتبارات مصوب سال‌های گذشته نیز خبر داده است. این فاصله میان برنامه و تأمین مالی، یکی از موانع مهم پیشرفت آبخیزداری است.