صفحه اول
همزمان با تحرک میانجی‌گران قطری و پاکستانی، رایزنی‌های راهبردی ایران با چین و روسیه، معادلات دیپلماتیک غرب آسیا را وارد مرحله تازه‌ای کرده است؛ مسیری که با حفظ حقوق ایران در تنگه هرمز، بر امنیت درون‌زا و آمادگی دفاعی استوار است. تحرکات دیپلماتیک اخیر میان ایران، آمریکا و میانجی‌گران قطری و پاکستانی، همزمان با افزایش رایزنی‌های تهران با مسکو و پکن، از شکل‌گیری تحرکی چندجانبه در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی حکایت دارد. دیدار علی باقری، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، با وانگ یی، وزیر امور خارجه چین در پکن، و انتشار گزارش‌هایی درباره احتمال برگزاری نشست سه‌جانبه چین، عمان و ایران، بخشی از این تحولات است. در همین چارچوب، تماس تلفنی محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، با محوریت تحولات منطقه و جهان و تأکید دو طرف بر تداوم همکاری‌های راهبردی انجام شد. وزارت خارجه روسیه نیز پس از دیدار مقاماتی از این وزارتخانه با محمدعلی‌بک، مدیرکل خلیج فارس وزارت امور خارجه ایران، بر آمادگی مسکو برای کمک به ایجاد ثبات پایدار در خلیج فارس تأکید کرد. مجموع این تحرکات، در کنار تلاش میانجی‌گران، بیانگر اراده برای تسریع روند شکل‌گیری نظم چندجانبه‌گرایانه و نقش‌آفرینی چین و روسیه در کاهش تنش‌های غرب آسیاست؛ نقشی که می‌تواند مانع از شعله‌ور شدن مجدد جنگی گسترده میان ایران و آمریکا شود. با این حال، توسعه دیپلماسی به معنای چشم‌پوشی ایران از حقوق حقه خود، از جمله در تنگه هرمز، نیست؛ بلکه هدف نهایی، تحقق امنیت درون‌زا با همگرایی کشورهای منطقه است؛ مسیری که بنیاد آن در نشست چهار‌جانبه تهران گذاشته شد. رایزنی‌های ایران، روسیه و چین را باید در چارچوب استمرار تعامل و همگرایی بازیگران مؤثر در نظم نوین جهانی ارزیابی کرد؛ ضرورتی که شرایط حساس منطقه و جهان بر اهمیت آن افزوده است. دیدارهای سران سه کشور در نشست‌های شانگهای، بریکس، کشورهای مستقل مشترک‌المنافع و اجلاس گازی مسکو، نشانه‌هایی از اشتراک دیدگاه آنان درباره ضرورت تقویت چندجانبه‌گرایی در برابر پیامدهای گسترده یک‌جانبه‌گرایی آمریکایی است. همزمانی سفر مقامات ایرانی به چین و روسیه با سفر والنتینا ماتوینکو، رئیس شورای فدراسیون روسیه، به چین نیز بر اهمیت این تعاملات می‌افزاید. ظرفیت‌های مشترک و نقاط اشتراک سه کشور می‌تواند زمینه‌ساز تحولات مهم در مناسبات راهبردی و معادلات بین‌المللی باشد. شکستن بن‌بست نه جنگ، نه صلح با ابتکار عمل فعال شدن دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی در عرصه سیاست خارجی، همزمان با رایزنی‌های فشرده دستگاه دیپلماسی با میانجی‌گران قطری و پاکستانی، علاوه بر نمایش انسجام و هم‌افزایی دستگاه‌های مسئول در صیانت از منافع ملی، می‌تواند در چارچوب اجرای مطالبه رهبر انقلاب در دیدار با دبیر شورای عالی امنیت ملی، مبنی بر طراحی ابتکارعمل‌هایی برای خروج از وضعیت نه جنگ، نه صلح، ارزیابی شود. این وضعیت، مطلوب طرف آمریکایی است تا با تشدید فشارهای اقتصادی و حفظ چماق تهدید نظامی، تاب‌آوری ایران را تضعیف کند و کشور را به سمت اغتشاش و ناامنی داخلی یا تسلیم دولتمردان در برابر فشارها سوق دهد. بنابراین، گسترش دایره رایزنی‌ها و ورود فعال‌تر دبیرخانه شورا به این عرصه، می‌تواند ظرفیت تازه‌ای برای مقابله با این سناریو و شکستن بن‌بست تحمیلی آمریکا ایجاد کند. صداقت دیپلماتیک بدون عدول از حقوق ملی رفتارهای آمریکا، از جمله تجاوز نظامی در میانه مذاکرات و بدعهدی‌های مکرر که حتی به اذعان ترامپ درباره اجرا نکردن تفاهم‌نامه اسلام‌آباد نیز رسیده، بی‌اعتمادی سنگینی در تهران ایجاد کرده است. ایران نیز تصریح کرده تا اجرای شروط هفت‌گانه اعلامی، مذاکره‌ای با آمریکا انجام نخواهد شد و تنگه هرمز نیز بازگشایی نمی‌شود. با وجود این، تهران با رویکردی صادقانه همچنان فرصت دیگری در اختیار میانجی‌گران قرار می‌دهد. پذیرش و بررسی طرح‌های میانجی‌گری پاکستان و قطر و رایزنی با چین و روسیه، جلوه‌های روشن این رویکرد است؛ صداقتی نه برخاسته از ضعف، بلکه متکی بر منطق گفتمانی، اعتمادبه‌نفس و باور به توان تحقق اهداف ملی در پیوند میدان، دیپلماسی و حمایت مردمی. نکته اساسی آن است که توسعه مناسبات دیپلماتیک، تغییری در اصول و معادلات بنیادین ایران ایجاد نمی‌کند. تهران از حقوق حقه و شروط هفت‌گانه خود عدول نخواهد کرد و بازگشایی تنگه هرمز نیز تنها پس از تحقق شروط ایران و بر مبنای رویه توافقی جدید با عمان امکان‌پذیر خواهد بود. همزمان، اصل محوری ایران، استقرار امنیت درون‌زا با مشارکت کشورهای منطقه و بدون دخالت قدرت‌های خارجی است. نقش‌آفرینی چین و روسیه نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. لاوروف، وزیر خارجه روسیه، در دیدار با اعضای شورای همکاری خلیج فارس، بر همگرایی کشورهای عربی و ایران برای تحقق امنیت منطقه‌محور تأکید کرده است. وانگ یی نیز در دیدار با مشاور امنیت ملی عربستان در پکن، خواستار تلاش کشورهای منطقه برای ایجاد معماری امنیتی جدید شده بود. بنابراین، تعامل تهران با مسکو و پکن نه برای جایگزینی سلطه‌ای با سلطه دیگر، بلکه برای ظرفیت‌سازی در مسیر همگرایی منطقه‌ای است؛ مسیری در تقابل با رویکرد آمریکا و اروپا برای تحمیل نظم و منافع خود بر غرب آسیا.