پیشنهاد ایران از رد حذف تا ساختن امنیت مشترک

 در برابر الگوهایی که امنیت منطقه را بر مهار ایران بنا می‌کنند، پیشنهاد ایرانی صرفاً مخالفت با وضع موجود نیست؛ طرح سازوکاری است که امنیت کشورها را به یکدیگر پیوند دهد. در این نگاه، فراگیری به معنای چشم‌پوشی از اختلاف‌ها نیست؛ به معنای ایجاد چارچوبی است که اختلاف‌ها را بدون حذف هیچ‌یک از طرف‌ها مدیریت کند.
سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در آیین گشایش «مرکز اسناد و موزه شهید سید کمال خرازی» از آمادگی ایران برای مشورت درباره امنیت فراگیر سخن گفت. او تأکید کرد: «شکوفایی یک منطقه، پیش از هر چیز، مستلزم تعهد جمعی اعضای آن منطقه به صلح و ثبات است. آینده هر منطقه باید به دست کشورهای همان منطقه و بر اساس احترام متقابل، برابری حاکمیتی و احساس مسئولیت مشترک رقم بخورد؛ زیرا امنیت جمعی امری وارداتی نیست، بلکه باید از درون و بدون دخالت خارجی ایجاد شود. جمهوری اسلامی ایران از ایجاد بسترهای فراگیر و پایدار برای گفت‌وگو میان کشورهای منطقه با هدف توسعه صلح، ثبات و شکوفایی حمایت می‌کند. ما بر دیپلماسی فعال و حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات تأکید داریم. از نظر ما، همسایگان رقیب نیستند، بلکه شرکای اصلی ما در دستیابی به آینده‌ای صلح‌آمیز هستند. ایران آماده گفت‌وگوهای دوجانبه و چندجانبه است تا شفافیت و اعتماد را تقویت کند و سوءتفاهم‌ها را کاهش دهد.»
محمدجواد ظریف، وزیر پیشین امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در مقاله خود در فارن‌افرز خواستار عبور از الگوی برون‌سپاری امنیت به قدرت‌های خارجی و حرکت به سوی ساختاری منطقه‌ای و درون‌زا شد؛ ساختاری که کشورهای منطقه، برای خود منطقه بسازند. او استدلال کرد ثبات پایدار نمی‌تواند از بیرون تزریق شود و تلاش برای حذف ایران نیز راهی به امنیت نخواهد برد.
پیشنهاد ظریف، گفت‌وگوی نهادینه بر پایه احترام متقابل، عدم مداخله و توافق عدم تعرض را با اقدامات عملی اعتمادساز پیوند می‌دهد: همکاری بشردوستانه، مقابله مشترک با تروریسم و ابتکارهای ترویج همزیستی. در این طرح، همکاری اقتصادی نیز صرفاً پیامد صلح نیست؛ یکی از ابزارهای تثبیت آن است.
ظریف نوشت: «برای آنکه پیشرفت هر کشور در خدمت شکوفایی و توسعه دیگر همسایگان قرار گیرد، مناسب است دولت‌های غرب آسیا ایجاد یک زیست‌بوم اقتصادی یکپارچه منطقه‌ای را پیگیری کنند.» او تأسیس صندوق توسعه غرب آسیا برای تأمین مالی بازسازی، بهداشت، آموزش و زیرساخت‌های حیاتی را از ابزارهای این همگرایی معرفی کرد.
ظریف در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با چهارم آبان، هم‌زمان با سفر مقام‌های ارشد عربستان، پاکستان و ترکیه به تهران، این ایده را به فرصت دیپلماتیک روز پیوند زد. او پیشنهاد کرد نشست تهران مبنایی برای پایه‌گذاری «شبکه امنیتی آسیای غربی» با عنوان «وصل» باشد؛ شبکه‌ای فراگیر بر پایه عدم تجاوز، اعتمادسازی متقابل و رفاه مشترک. این پیشنهاد متعلق به وزیر پیشین امور خارجه است و نباید آن را به‌خودی‌خود توافق یا برنامه مصوب دولت تلقی کرد. بر خلاف برخی سیاست‌گذاران کشورهای عربی جنوب خلیج فارس تهران از ترتیباتی سخن می‌گوید که کشورهای منطقه در طراحی آن مشارکت کنند. در عین حال، تأکید ایران بر نبود نیروهای خارجی، یکی از موضوعاتی است که برای تبدیل این چشم‌انداز به توافق، به گفت‌وگو با همسایگان نیاز دارد؛ کشورهایی که همچنان پیوندهای دفاعی گسترده‌ای با آمریکا دارند.
نشست تهران؛ همکاری با وجود اختلاف‌ها
دیدار مسعود پزشکیان، رئیس جمهور اسلامی ایران، با مقام‌های ارشد عربستان، پاکستان و ترکیه، نمونه‌ای عملی از امکان آغاز همکاری پیش از رفع همه اختلاف‌ها بود. رئیس‌جمهور چهارم آبان با خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، دیدار کرد.
آزمون همسایگان این است که آیا این دعوت را موضوع گفت‌وگویی متقابل می‌دانند یا همچنان مشارکت ایران را به پذیرش پیشاپیش نظم مطلوب خود مشروط می‌کنند.پزشکیان، اعلام کرد جمهوری اسلامی ایران با اراده جدی آماده تعمیق همکاری‌های منطقه‌ای، رفع اختلاف‌ها و بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک است. او گفت: «هر تفاهمی که در این نشست‌ها و دیدارها به تقویت وحدت، انسجام و همکاری‌های منطقه‌ای منجر شود، از حمایت جدی و همه‌جانبه جمهوری اسلامی ایران برخوردار خواهد بود.»
رئیس‌جمهور در همان دیدار افزود: «باید بر نقاط مشترک و زمینه‌های همکاری تمرکز کنیم و اجازه ندهیم اختلاف‌نظرها مانعی در مسیر تحقق منافع مشترک ملت‌های منطقه ایجاد کند.» او گسترش پیوندهای علمی، فرهنگی و اقتصادی را نیز بخشی از مسیر همکاری معرفی کرد. اهمیت این موضع در ترتیب اقدامات است: اختلاف‌ها وجود دارند اما نباید آغاز همکاری را تا حل کامل آنها معطل گذاشت. این منطق، به پیشنهاد عمان نزدیک است و با رویکردی تفاوت دارد که ابتدا احیای اعتماد یا تحقق شروط سیاسی را مطالبه می‌کند و سپس امکان گفت‌وگوی جمعی را می‌پذیرد. نشست تهران، به‌تنهایی به معنای شکل‌گیری معماری امنیتی تازه نیست؛ همان‌گونه که تعویق صلاله نیز پایان امکان گفت‌وگو نبود. از سوی ایرانی، بحث تنها بر سر رد ائتلاف‌های ضدایرانی نیست؛ دعوت به ساختن ترتیباتی مشترک نیز مطرح است. آزمون همسایگان این است که آیا این دعوت را موضوع گفت‌وگویی متقابل می‌دانند یا همچنان مشارکت ایران را به پذیرش پیشاپیش نظم مطلوب خود مشروط می‌کنند. انیسه بصیری تبریزی، پژوهشگر همکار چتم‌هاوس، به الجزیره گفت: «یک چارچوب امنیتی منطقه‌ای به چشم‌انداز مشترکی برای منطقه نیاز دارد؛ چشم‌اندازی که لزوماً حتی در میان خود کشورهای شورای همکاری مشترک نیست.»
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد گروه بین‌المللی بحران، در همان گزارش تأکید کرد تردید درباره تضمین‌های آمریکا، کشورهای منطقه را بیشتر به تنوع‌بخشیدن به شراکت‌های امنیتی تشویق کرده، نه بازتعریف بنیادین جهت‌گیری‌های راهبردی.