قاسم عدالتی - نشست تهران را می‌توان یک گشایش دیپلماتیک مهم، اما هنوز فاقد دستاورد اجرایی اثبات‌شده دانست. حضور مقام‌های ارشد سه کشور عضو پیمان دفاعی مکه در تهران نشان می‌دهد که حتی در شرایط رقابت و بی‌اعتمادی، گفت‌وگو با ایران بخشی از محاسبات امنیتی منطقه باقی مانده است.
برای ایران، اهمیت این نشست در امکان کاهش خطر گسترش جنگ و تقویت نقش کشورهای منطقه در مدیریت بحران است. برای عربستان و ترکیه، گفت‌وگو می‌تواند راهی برای کاهش هزینه‌های ناامنی باشد؛ برای پاکستان نیز فرصتی برای تثبیت نقش میانجی فراهم می‌کند.
اما فاصله میان «ادامه گفت‌وگو» و «توافق امنیتی پایدار» همچنان زیاد است. مهم‌ترین پرسش این نیست که آیا چهار کشور با یکدیگر دیدار کردند؛ پرسش این است که آیا می‌توانند اختلافات خود را به قواعد مشترک، کانال‌های ارتباطی پایدار و اقدام‌های عملی برای جلوگیری از جنگ تبدیل کنند.
نشست چهارجانبه ایران، پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی در تهران را باید در بستر رقابت‌های امنیتی منطقه، تلاش برای جلوگیری از گسترش درگیری‌ها و تحولات روابط تهران و واشنگتن بررسی کرد. اهمیت این نشست فقط به حضور مقام‌های ارشد چهار کشور محدود نمی‌شود؛ ترکیب هیئت‌ها و زمان برگزاری آن نیز پیام‌های سیاسی و امنیتی مهمی دارد.
در این نشست، خالد بن سلمان وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین رئیس سازمان اطلاعات ترکیه با مقام‌های ایرانی به میزبانی محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، دیدار کردند. ابتکار برگزاری نشست بنا بر گزارش رسانه‌های ایرانی، از سوی پاکستان مطرح شده بود. در پایان نیز چهار کشور بر ادامه گفت‌وگوها برای تقویت همکاری، صلح و امنیت منطقه‌ای توافق کردند.
نکته تعیین‌کننده این است که تا این مرحله، بیانیه پایانی از توافق بر سر یک پیمان امنیتی مشترک، سازوکار نظامی تازه یا راه‌حل نهایی برای اختلافات منطقه‌ای خبر نمی‌دهد. بنابراین باید میان اهمیت سیاسی نشست و دستاوردهای عملی و قابل سنجش آن تفاوت گذاشت.
نشست چهارجانبه جمهوری اسلامی ایران، پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی با حضور مقام‌های ارشد چهار کشور در تهران برگزار شد؛ نشستی که با هدف بررسی مسائل امنیتی و تحولات منطقه‌ای و تقویت همکاری میان کشورهای منطقه شکل گرفت.در پایان این نشست شرکت کنندگان بیانیه مشترکی صادر کردند.
بیانیه نشست چهارجانبه ایران، پاکستان، ترکیه و عربستان؛ گفت‌وگوها درباره صلح و امنیت ادامه می‌یابد
نشست چهارجانبه ایران، پاکستان، ترکیه و عربستان با حضور مقام‌های ارشد امنیتی و نظامی چهار کشور در تهران برگزار شد و در پایان، شرکت‌کنندگان بر ادامه گفت‌وگوها برای تقویت همکاری‌های منطقه‌ای، از جمله در زمینه صلح و امنیت، توافق کردند.
شرکت کنندگان توافق کردند که گفتگوها به منظور تقویت همکاری فی مابین چهار کشور منطقه‌ای از جمله در زمینه صلح و امنیت در منطقه را ادامه دهند.
در متن بیانیه مطبوعاتی نشست چهارجانبه ایران، پاکستان، ترکیه، عربستان درباره امنیت و ثبات منطقه‌ای آمده است: اولین نشست ۴ کشور منطقه‌ای روز ۴ آبان ۱۴۰۵ برابر با ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ در تهران برگزار شد. این بیانیه می افزاید: سردار سرلشکر محسن رضایی دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران میزبان این جلسه بود. همچنین در این بیانیه آمده است: شاهزاده خالد بن سلمان وزیر دفاع عربستان سعودی، جناب آقای عاصم منیر فرمانده نیروهای مسلح پاکستان و جناب آقای ابراهیم کالین رئیس سرویس اطلاعات ترکیه در این جلسه شرکت کردند. این بیانیه در پایان تاکید می کند: شرکت کنندگان توافق کردند که گفتگوها به منظور تقویت همکاری فی مابین چهار کشور منطقه‌ای از جمله در زمینه صلح و امنیت در منطقه را ادامه دهند.
رضایی: راه‌حل مشکلات منطقه، همکاری ایران، پاکستان، ترکیه و عربستان است
دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران پس از پایان نشست چهارجانبه ایران، پاکستان، ترکیه و عربستان درباره امنیت و ثبات منطقه‌ای، با تأکید بر ضرورت تقویت همکاری‌های منطقه‌ای اعلام کرد که امنیت در غرب آسیا باید درون‌زا باشد و کشورهای منطقه باید از هرگونه مداخله خارجی در امور امنیتی خود جلوگیری کنند.
سرلشکر محسن رضایی با اشاره به حضور مقام‌های ارشد ترکیه، پاکستان و عربستان در تهران، این نشست را نشانه‌ای از شکل‌گیری فضای جدیدی برای گفت‌وگو و همکاری میان کشورهای منطقه دانست. رضایی با تأکید بر ضرورت مشارکت کشورهای منطقه در تأمین امنیت خود گفت: «به این نتیجه رسیدیم که امنیت در غرب آسیا باید درون‌زا باشد و از هرگونه مداخله خارجی باید جلوگیری شود.» دبیر شورای عالی امنیت ملی همچنین با اشاره به دیدگاه مقام‌های ارشد ترکیه، پاکستان و عربستان اظهار کرد که آنان راه‌حل مشکلات منطقه را در همراهی و همکاری هر چهار کشور با یکدیگر می‌دانستند.
وی با بیان اینکه همکاری‌های منطقه‌ای باید از مدت‌ها قبل آغاز می‌شد، حضور مقام‌های ارشد سه کشور در تهران را مورد توجه قرار داد و گفت تهدیدهای آمریکا تأثیر زیادی بر کشورهای دنیا ندارد.
دبیر شورای عالی امنیت ملی با اشاره به مقاومت ملت ایران و اقتدار نیروهای مسلح اظهار کرد که در پی این تحولات، فضای جدید و مثبتی در منطقه و در گفت‌وگو با مقام‌های ارشد ترکیه، پاکستان و عربستان شکل گرفته است.
رضایی همچنین تأکید کرد که نتایج مقاومت ملت ایران روزبه‌روز محسوس‌تر می‌شود.
رضایی در بخش دیگری از اظهارات خود به تحولات مرتبط با فلسطین و لبنان پرداخت و گفت در این نشست بر ضرورت عقب‌نشینی رژیم صهیونیستی از جنوب لبنان، جنوب سوریه، غزه و کرانه باختری رود اردن و پایان دادن به تجاوزها تأکید شده است.
چرا این نشست در این مقطع اهمیت دارد؟
سه عامل به این دیدار وزن بیشتری می‌دهد:
- تنش‌های ایران و آمریکا و احتمال بازگشت درگیری نظامی: گزارش‌های رویترز و آسوشیتدپرس نشست تهران را در چارچوب تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از تشدید جنگ و بازگرداندن طرف‌ها به مسیر گفت‌وگو قرار داده‌اند.
- نگرانی عربستان از گسترش ناامنی: حملات منتسب به حوثی‌ها و تهدید زیرساخت‌های حیاتی و مسیرهای انرژی، هزینه بی‌ثباتی منطقه را برای ریاض افزایش داده است.
- ورود سه عضو پیمان دفاعی مکه به گفت‌وگو با تهران: این نخستین تماس در سطح بالا میان ایران و سه کشور عضو این پیمان پس از امضای آن در اوت ۲۰۲۶ توصیف شده است.
این هم‌زمانی مهم است: کشورهایی که برای افزایش هماهنگی دفاعی خود توافق کرده‌اند، در همان حال مذاکره با ایران را نیز دنبال می‌کنند. این وضعیت لزوماً به معنای کنارگذاشتن اختلافات یا تغییر جهت راهبردی آن‌ها نیست؛ اما نشان می‌دهد که گفت‌وگو با تهران همچنان بخشی از محاسبات امنیتی آن‌هاست.
هر کشور از این نشست چه می‌خواهد؟
ایران
جلوگیری از گسترش جنگ، کاهش فشارهای امنیتی، پیگیری اصل امنیت منطقه‌ای با مشارکت کشورهای منطقه و حفظ مسیرهای دیپلماتیک.
عربستان سعودی
کاهش خطر حمله به زیرساخت‌های نفتی و حمل‌ونقل، مهار تهدیدهای یمن و جلوگیری از تبدیل‌شدن قلمرو و تأسیسات این کشور به میدان اصلی رویارویی.
پاکستان
ایفای نقش میانجی میان تهران و واشنگتن، حفظ روابط با ایران و عربستان و افزایش نقش دیپلماتیک خود در بحران منطقه.
ترکیه
جلوگیری از گسترش جنگ، حفظ نقش منطقه‌ای و مدیریت هم‌زمان روابط خود با ایران، عربستان و متحدان غربی‌اش.
آیا نشست تهران به معنای تغییر سیاست عربستان در برابر ایران است؟
این پرسش یکی از مهم‌ترین محورهای تحلیل است. حضور وزیر دفاع عربستان در تهران، در کنار فرمانده ارتش پاکستان و رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، نشان می‌دهد که گفت‌وگو درباره امنیت منطقه در سطحی جدی دنبال شده است. با این حال، از یک نشست نمی‌توان به تغییر کامل سیاست امنیتی عربستان رسید. ریاض با دو مسئله هم‌زمان روبه‌روست: از یک سو، نیاز به کاهش خطر حملات و جلوگیری از گسترش جنگ؛ از سوی دیگر، تمایل به تقویت بازدارندگی از طریق همکاری‌های دفاعی. گفت‌وگو با تهران می‌تواند ابزار مدیریت خطر باشد، بی‌آنکه به معنای کنارگذاشتن همکاری‌های نظامی عربستان با دیگر کشورها تلقی شود. به همین دلیل، معیار واقعی تغییر رویکرد ریاض نه صرفاً برگزاری نشست، بلکه رفتارهای بعدی خواهد بود: آیا کانال‌های ارتباطی دائمی ایجاد می‌شوند؟ آیا توافقی برای جلوگیری از برخورد نظامی شکل می‌گیرد؟ و آیا در عمل، از شدت تنش در جبهه‌های منطقه‌ای کاسته می‌شود؟
مهم‌ترین ابهام‌ها و موانع
- نبود توافق اجرایی روشن: بیانیه رسمی فقط از ادامه گفت‌وگوها و تقویت همکاری در زمینه صلح و امنیت سخن می‌گوید؛ زمان و محل نشست بعدی و جزئیات سازوکار مشترک اعلام نشده است.
- اختلاف درباره شرایط مذاکره ایران و آمریکا: رویترز گزارش داده که مقام‌های ایرانی، بررسی پرونده هسته‌ای را به تحقق خواسته‌های تهران از جمله پایان محاصره بنادر و رفع تحریم‌های صادرات نفت مشروط کرده‌اند؛ در سوی مقابل، مقام‌های آمریکایی بر محدودیت‌های هسته‌ای تأکید دارند.
- تعارض منافع در پرونده یمن: عربستان نگران حملات حوثی‌هاست، در حالی که روابط ایران با حوثی‌ها یکی از عوامل حساسیت امنیتی ریاض است. این موضوع می‌تواند هم انگیزه گفت‌وگو باشد و هم مانع دستیابی به توافق.
- تفاوت در برداشت از امنیت منطقه‌ای: تهران بر امنیت با مشارکت کشورهای منطقه و کاهش مداخله قدرت‌های خارجی تأکید دارد؛ اما عربستان و ترکیه روابط امنیتی گسترده‌ای با قدرت‌های خارج از منطقه دارند. این اختلاف، رسیدن به یک سازوکار امنیتی مشترک را دشوار می‌کند.
چه تحولاتی نشان می‌دهد نشست نتیجه داده است؟
برای ارزیابی دستاورد واقعی نشست، بهتر است در روزها و هفته‌های آینده به چند شاخص توجه شود:
1. اعلام تاریخ و دستور کار مشخص برای نشست بعدی.
2. تشکیل یک کانال ارتباطی دائمی میان نهادهای امنیتی چهار کشور.
3. انتشار پیشنهاد مکتوب یا چارچوب روشن برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا.
4. توافق بر اقدام‌های قابل سنجش برای جلوگیری از حمله به زیرساخت‌های حیاتی و گسترش درگیری در خلیج فارس و دریای سرخ.
5. تداوم گفت‌وگوها در صورت بروز بحران تازه، نه صرفاً در دوره‌های آرامش نسبی.
اگر این نشانه‌ها ظاهر شوند، می‌توان از حرکت به سمت سازوکار منطقه‌ای سخن گفت. اگر گفت‌وگوها بدون توافق اجرایی متوقف شوند، نشست بیشتر به‌عنوان اقدامی برای مدیریت کوتاه‌مدت بحران ارزیابی خواهد شد.
امنیت درون‌زای منطقه؛ آیا نشست تهران می‌تواند نقطه عطف باشد؟
از منظر سیاست منطقه‌ای، مفهوم «امنیت درون‌زا» زمانی معنا پیدا می‌کند که کشورهای منطقه نه‌تنها درباره بحران‌ها مذاکره کنند، بلکه در تصمیم‌گیری‌های امنیتی خود نیز به توافق‌ها و سازوکارهای مشترک متکی شوند. در توضیح رسمی وزارت خارجه ایران نیز تأکید شده است که امنیت پایدار بدون اعتمادسازی میان کشورهای منطقه به دست نمی‌آید.
نشست تهران می‌تواند نخستین گام برای نزدیک‌شدن به چنین الگویی باشد؛ اما برای تبدیل‌شدن به نقطه عطف، باید از سطح رایزنی سیاسی فراتر برود.
۱. کاهش وابستگی امنیت منطقه به تصمیم قدرت‌های فرامنطقه‌ای
یکی از مهم‌ترین پیامدهای بالقوه نشست، تقویت این اصل است که کشورهای منطقه باید در تعیین سرنوشت امنیتی خود نقش مستقیم داشته باشند. هرچه کانال‌های ارتباطی میان تهران، ریاض، آنکارا و اسلام‌آباد فعال‌تر باشد، امکان سوءبرداشت از تحرکات نظامی و تشدید ناخواسته بحران کمتر می‌شود.
با این حال، امنیت درون‌زا به معنای قطع روابط با قدرت‌های جهانی نیست؛ بلکه به این معناست که تصمیم‌های مربوط به جنگ و صلح منطقه صرفاً به رقابت و توافق قدرت‌های بیرونی وابسته نباشد. پیوندهای دفاعی عربستان و پاکستان با دیگر کشورها و عضویت ترکیه در ناتو نشان می‌دهد که تحقق این هدف به همکاری با وجود تفاوت‌های راهبردی نیاز دارد.
۲. تبدیل رقابت ایران و عربستان به رقابت مدیریت‌شده
امنیت پایدار در خلیج فارس بدون کاهش نگرانی‌های متقابل ایران و عربستان دشوار است. اگر نشست تهران بتواند زمینه‌ای برای گفت‌وگو درباره حملات موشکی و پهپادی، امنیت زیرساخت‌های انرژی، مسیرهای کشتیرانی و بحران یمن فراهم کند، احتمال سرایت درگیری‌ها به کشورهای بیشتر کاهش می‌یابد.
این همکاری لزوماً به معنای رفع اختلافات سیاسی یا ایدئولوژیک نیست. هدف واقع‌بینانه‌تر آن است که دو طرف، حتی در شرایط اختلاف، درباره خطوط قرمز امنیتی، جلوگیری از برخورد مستقیم و سازوکارهای ارتباط اضطراری به تفاهم برسند.
۳. نقش پاکستان و ترکیه در ایجاد موازنه
پاکستان می‌تواند با حفظ ارتباط با تهران و ریاض، در انتقال پیام‌ها و میانجی‌گری نقش داشته باشد. ترکیه نیز به دلیل روابط هم‌زمان با ایران، کشورهای عربی و غرب، ظرفیت تسهیل گفت‌وگو را دارد. با این حال، میانجی‌گری زمانی مؤثر است که طرف‌ها به بی‌طرفی نسبی، محرمانگی و استمرار آن اعتماد داشته باشند.
نکته مهم آن است که حضور این دو کشور به‌تنهایی ضمانتی برای موفقیت نیست؛ زیرا هر دو نیز منافع و ملاحظات امنیتی مستقل خود را دارند. موفقیت نشست به آن بستگی دارد که آیا این ظرفیت‌ها در قالب سازوکار مشخصی به کار گرفته می‌شوند یا در حد تماس‌های موردی باقی می‌مانند.
۴. پنج گام برای تبدیل نشست به سازوکار امنیت درون‌زا
اگر هدف، ایجاد الگویی پایدار از امنیت منطقه‌ای باشد، نشست تهران می‌تواند بر پنج محور عملی متمرکز شود:
- توافق عدم تعرض و جلوگیری از تشدید بحران: آغاز گفت‌وگو درباره اصولی برای خودداری از حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها.
- خط تماس اضطراری میان چهار کشور: ایجاد سازوکاری برای تبادل فوری اطلاعات در زمان حملات، حوادث مرزی یا سوءبرداشت‌های نظامی.
- همکاری برای امنیت دریایی و انرژی: گفت‌وگو درباره حفاظت از کشتیرانی در خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای سرخ، با در نظر گرفتن نگرانی‌های امنیتی همه طرف‌ها.
- گفت‌وگوی امنیتی درباره یمن و لبنان: تلاش برای کاهش تنش در جبهه‌هایی که می‌توانند روابط ایران و عربستان را دوباره وارد چرخه تقابل کنند.
- تداوم نشست‌ها در سطح کارشناسی: تشکیل گروه‌های کاری در حوزه‌های نظامی، دیپلماتیک و امنیت دریایی، با برنامه زمانی و گزارش پیشرفت مشخص.
این موارد پیشنهادهای سیاستی‌اند، نه توافق‌هایی که در نشست ۲۶ اکتبر اعلام شده باشند. بیانیه منتشرشده تاکنون تنها بر ادامه گفت‌وگو و تقویت همکاری در زمینه صلح و امنیت تأکید دارد.
۵. مهم‌ترین خطر: امنیت درون‌زا نباید به ائتلافی علیه یک کشور تبدیل شود
یک تناقض بالقوه در مسیر امنیت درون‌زا وجود دارد: اگر همکاری چهار کشور به سازوکاری برای حذف یا مهار یک بازیگر منطقه‌ای تبدیل شود، ممکن است به جای کاهش ناامنی، رقابت تسلیحاتی و صف‌بندی‌های تازه را تشدید کند.
امنیت درون‌زا زمانی پایدارتر خواهد بود که بر سه اصل استوار باشد:
1. شمول منطقه‌ای: سازوکار امنیتی نباید به باشگاهی بسته تبدیل شود که سایر کشورهای منطقه را تهدید تلقی می‌کند.
2. تقابل‌زدایی: هدف، حذف اختلافات نیست؛ بلکه ایجاد قواعدی برای مدیریت اختلافات بدون توسل به جنگ است.
3. پاسخ‌گویی متقابل: همه طرف‌ها باید تعهدات روشن و قابل ارزیابی داشته باشند؛ نه اینکه فقط از دیگران انتظار خویشتن‌داری برود.
در این چارچوب، همکاری چهار کشور می‌تواند آغازگر روندی گسترده‌تر باشد؛ اما برای تبدیل‌شدن به نظم امنیتی منطقه‌ای، باید امکان مشارکت دیگر کشورهای خلیج فارس و بازیگران مرتبط نیز بررسی شود.
جمع‌بندی نهایی
نشست تهران از نظر سیاسی، گامی در جهت گفت‌وگو میان کشورهایی است که با وجود اختلافات جدی، به این نتیجه رسیده‌اند که ادامه بحران می‌تواند هزینه‌های امنیتی و اقتصادی سنگینی برای همه آن‌ها داشته باشد. اهمیت نشست در این است که ایران و سه کشور عضو پیمان دفاعی مکه، کانال مستقیم گفت‌وگو درباره امنیت منطقه را باز کرده‌اند.
اما هنوز نمی‌توان از شکل‌گیری یک نظام امنیت درون‌زای منطقه‌ای سخن گفت. برای چنین نتیجه‌ای، تداوم نشست‌ها، توافق‌های عملی، سازوکار جلوگیری از برخورد نظامی و مشارکت فراگیر کشورهای منطقه ضروری است.
معیار موفقیت این نشست، تعداد مقام‌های حاضر یا ادبیات بیانیه پایانی نیست؛ معیار آن است که آیا کشورهای منطقه می‌توانند بدون انتظار برای تصمیم قدرت‌های بیرونی، اختلافات خود را مدیریت کنند و مانع تبدیل بحران‌های محدود به جنگی فراگیر شوند یا نه.