میانجی مکمل

   مهدی رحمتی- روسیه از نظر سیاسی و دیپلماتیک ظرفیت میانجی‌گری میان ایران و آمریکا را دارد، اما میانجی‌گری موفق آن به میزان اعتماد دو طرف، منافع مسکو و موضوع مذاکره بستگی دارد. نکته مهم این است که توانایی روسیه برای بازکردن کانال گفت‌وگو، لزوماً به معنای توانایی آن برای دستیابی به توافق پایدار نیست.
برای بررسی این موضوع باید سه پرسش را از هم جدا کرد: آیا روسیه به تهران دسترسی و نفوذ دارد؟ آیا واشنگتن حاضر است نقش آن را بپذیرد؟ و آیا منافع روسیه با رسیدن ایران و آمریکا به توافق هم‌راستاست؟
چرا روسیه می‌تواند میانجی باشد؟
- ارتباط نزدیک با تهران: مسکو روابط راهبردی و همکاری‌های سیاسی و امنیتی با ایران دارد و می‌تواند پیام‌های تهران را منتقل کند.
- امکان ارتباط با واشنگتن: روسیه، با وجود اختلافات جدی با آمریکا، کانال‌های ارتباطی در سطح رهبران دو کشور دارد.
- اهرم دیپلماتیک در پرونده هسته‌ای: مسکو می‌تواند درباره مسائل هسته‌ای، ترتیبات فنی و چارچوب توافق احتمالی نقش‌آفرینی کند.
این ظرفیت صرفاً نظری نیست؛ روسیه در سال ۲۰۲۵ آمادگی خود را برای میانجی‌گری اعلام کرد و ولادیمیر پوتین نیز در ژانویه ۲۰۲۶ از تلاش برای کاهش تنش‌ها سخن گفت. 
روسیه شریک راهبردی ایران است؛ بنابراین واشنگتن ممکن است آن را میانجی کاملاً بی‌طرفی نداند. البته میانجی لازم نیست کاملاً بی‌طرف باشد، اما باید برای هر دو طرف قابل‌قبول باشد.
مسکو ممکن است از کاهش تنش منطقه‌ای سود ببرد، اما هم‌زمان از پیامدهای راهبردی درگیری آمریکا در خاورمیانه نیز تأثیر می‌پذیرد. بنابراین، منافع روسیه لزوماً با توافق سریع و جامع ایران و آمریکا یکسان نیست.
تا ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶، شواهد منتشرشده نشان می‌دهد که روسیه آمادگی کمک به حل بحران را اعلام کرده، اما میانجی رسمی و اصلی مذاکرات نیست.
- در ۹ اکتبر، پوتین بار دیگر وعده داد برای پایان جنگ ایران و آمریکا تلاش کند؛ بااین‌حال، گزارش یورونیوز تصریح کرد که روسیه در شمار میانجی‌های رسمی مذاکرات نیست. 
- در ۱۲ اکتبر، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، گفت پاکستان و قطر نقش میانجی‌گری دارند و روسیه در پرونده هسته‌ای نقشی سازنده ایفا می‌کند. 
  - در ۱۸ اکتبر، رویترز گزارش داد که اختلاف تهران و واشنگتن بر سر شرایط بازگشایی تنگه هرمز، تحریم‌ها و تقدم موضوع هسته‌ای همچنان مانع پیشرفت مذاکرات است. 
بهترین گزینه برای ایران، استفاده از روسیه به‌عنوان یک میانجی مکمل است، نه تکیه انحصاری بر مسکو. روسیه می‌تواند در پرونده هسته‌ای و انتقال پیام‌ها مؤثر باشد، درحالی‌که حفظ چند کانال دیپلماتیک، از جمله کانال‌های منطقه‌ای، قدرت مانور ایران را افزایش می‌دهد.
البته این راهبرد زمانی موفق است که ایران بتواند منافع خود را به تعهدات روشن و قابل‌راستی‌آزمایی تبدیل کند و برای اجرای توافق نیز سازوکار مشخصی وجود داشته باشد.
روسیه می‌تواند به بازشدن درِ مذاکره کمک کند؛ اما بازشدن در، با رسیدن به توافق پایدار یکسان نیست. موفقیت به اراده سیاسی تهران و واشنگتن و توانایی آن‌ها برای حل اختلاف‌های اصلی بستگی دارد.
منافع روسیه از نزدیکی با ایران چیست؟
از منظر تحلیل راهبردی، چهار منفعت را می‌توان برجسته کرد:
1. تقویت موقعیت روسیه در خاورمیانه و خزر.2. گسترش همکاری نظامی و فناوری در شرایط تقابل با غرب.3. ایجاد مسیرهای تجاری و ترانزیتی جایگزین و کاهش اثر تحریم‌ها.4. افزایش قدرت چانه‌زنی مسکو در مذاکرات با آمریکا و اروپا.این موارد تحلیل منافع احتمالی روسیه‌اند، نه اثبات اینکه مسکو در همه شرایط منافع خود را بر منافع ایران مقدم خواهد کرد.
در مقابل، روسیه نیز با محدودیت‌هایی روبه‌روست: روابطش با غرب، مناسباتش با دیگر کشورهای منطقه، رقابت در بازار انرژی و هزینه‌های جنگ اوکراین می‌توانند بر میزان حمایت آن از ایران اثر بگذارند.