گزارش
مهرداد باروتی - وزیر خارجه ایران از طرح بازگشایی تنگه هرمز ظرف هفت روز میگوید، اما رسانههای آمریکایی مدعیاند که این طرح توسط دولت آمریکا رد شده است. عباس عراقچی در یک نشست خبری در نیویورک درباره طرح ایران به آمریکا توضیح داده است. وزیر امور خارجه در خصوص طرح هفتروزه بازگشایی تنگه هرمز درصورت پذیرش شروط ایران مهلت هفتروزه از زمانی آغاز میشود که ایالات متحده این برنامه را بپذیرد. او گفته «اگر این اتفاق فردا رخ دهد، اجرای برنامه از همان زمان آغاز خواهد شد». اما نشریه وال استریت ژورنال آمریکا می گوید آمریکا این پیشنهاد را رد کرده است. موضع فعلی دونالد ترامپ نشان میدهد که مرحله کنونی درگیری احتمالاً بار دیگر به سمت خصومت و درگیری نظامی متمایل خواهد شد. وال استریت ژورنال در گزارشی نوشت: دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، پیشنهاد ایران برای برقراری یک آتشبس هفتروزه را رد کرده و به دستیارانش گفته است انتظار دارد پس از انتخابات میاندورهای نوامبر، بمباران ایران را از سر بگیرد؛ این موضوع را مقامهای آمریکایی اعلام کردهاند. پیشنهاد تهران شامل بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات هستهای بود؛ در مقابل، آمریکا باید محاصره بنادر ایران را که آسیب شدیدی به اقتصاد کشور وارد کرده، لغو میکرد. ترامپ آشکارا میگوید تهران پس از انتخابات میاندورهای برای دستیابی به توافقی که برنامه هستهای ایران را برچیند، التماس خواهد کرد. اما مقامهای آمریکایی میگویند ترامپ در محافل خصوصی نسبت به اینکه ایران خواستههای او را بپذیرد، تردید دارد و به کارکنان خود گفته است که ازسرگیری کارزار بمباران ایران را محتمل میداند. موضع فعلی ترامپ نشان میدهد مرحله کنونی درگیری ــ که فضایی میان جنگ و صلح است ــ احتمالاً بار دیگر به سمت خصومت نظامی متمایل خواهد شد. با این حال، رئیسجمهوری که از نخستین روزهای جنگ هفتماهه مدعی پیروزی بوده، میان تلاش برای دیپلماسی، صدور دستور حملات هوایی و تشدید تحریمها علیه ایران در نوسان است. مقامها میگویند دیدگاه ترامپ ممکن است در هفتههای آینده و با طولانیتر شدن جنگ تغییر کند و نتایج انتخابات میاندورهای نیز میتواند بر موضع او تأثیر بگذارد. مشخص نیست ترامپ چه سطحی از حملات را در نظر دارد. به گفته مقامهای آمریکایی، او تمایلی به ازسرگیری عملیات گسترده نظامی ندارد؛ بخشی از این مسئله به این دلیل است که آمریکا میخواهد مهمات رو به کاهش خود را برای شرایط اضطراری دیگر ذخیره کند. با این حال، ترامپ برای شکستن بنبستهای دیپلماتیک در مذاکرات آمریکا و ایران، حملات گستردهای را نیز اعلام کرده است. او در برخی موارد این تهدیدها را عملی کرده، اما همواره از شدیدترین تهدیدهای خود عقبنشینی کرده است؛ از جمله تهدید برای نابودی کامل تمدن ایران. ترامپ این هفته در سازمان ملل گفت هنگام تلاش برای خارج کردن سوخت هستهای از ایران، مسائل سیاسی در ذهن او جایی ندارند. محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا آسیب شدیدی به اقتصاد این کشور وارد کرده است. ترامپ در جریان نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک و در سخنرانی خطاب به رهبران جهان گفت: «حزب جمهوریخواه در حال رقابت است و من به آنها کمک خواهم کرد، اما خودم نامزد نیستم. وقتی پای ایران در میان باشد، در طول انتخابات مطلقاً هیچ اعتباری برای این موضوع قائل نبودهام و نخواهم بود. تنها چیزی که اهمیت دارد این است که ایران هرگز سلاح هستهای نخواهد داشت.» ترامپ همچنین به جمهوریخواهان گفته است هنگام رفتن به پای صندوقهای رأی وانمود کنند که نام او در برگه رأی قرار دارد. یک مقام آمریکایی گفت واشنگتن و تهران همچنان از طریق میانجیها، از جمله درباره موضوع هستهای، در حال مذاکره هستند. به گفته این مقام، تلاش تحت رهبری آمریکا برای اطمینان از حرکت نفتکشها در تنگه هرمز، علیرغم تهدیدهای ایران، باعث شده فوریت دستیابی به توافق کاهش پیدا کند. قطر و دیگر میانجیهای منطقهای در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل تلاش کردهاند مذاکرات میان ایران و آمریکا را دوباره فعال کنند. افراد مطلع از موضوع گفتند ایران روز یکشنبه در جریان نشستی در قطر، پیشنهاد یک توقف هفتروزه درگیریها را مطرح کرده است؛ توقفی که میتوانست زمینه را برای پایان دادن به حملات ایران به کشتیرانی فراهم کند و در مقابل، آمریکا محاصره خود را لغو کند. پیشنهاد هفتروزه ایران شامل این موارد است: آمریکا محاصره دریایی خود را لغو کند، بخشی از داراییهای ایران را از حالت مسدود خارج کند و تحریمهای صادرات نفت ایران را بردارد؛ در مقابل، ایران تنگه هرمز را باز کند و مذاکرات درباره برنامه هستهای خود را آغاز کند. مقامهای مطلع گفتند آمریکا به ایران و میانجیها اعلام کرده است که ترامپ قصد ندارد تحریم دریایی را لغو کند. آمریکا معتقد است فشار اقتصادی در نهایت تهران را وادار خواهد کرد توافقی را با شرایطی امضا کند که برای واشنگتن و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس مطلوب باشد. میانجیهای عرب گفتند دیپلماتهای ایرانی چندین پیشنهاد برای پایان دادن به جنگ ارائه کردهاند و به عمیقتر شدن بحران اقتصادی در کشورشان اذعان داشتهاند. اما سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیروی قدرتمند نظامی و اقتصادی که از زمان آغاز جنگ در ماه فوریه عملاً اداره ایران را در دست داشته است، اعلام کرده که حاضر نیست فرمولهای جدید برای توافق را بپذیرد و برای یک جنگ طولانی آماده است. سپاه پاسداران خواهان بازگشت به شرایطی نزدیکتر به توافق اولیهای است که ترامپ در ماه ژوئن با ایران به آن دست یافته بود. آن توافق وعده داده بود در ازای بازگشایی تنگه هرمز، تحریمهای فروش نفت ایران کاهش یابد، دسترسی ایران به داراییهای مسدودشدهاش فراهم شود و نقشی برای تهران در اداره تنگه هرمز به رسمیت شناخته شود. ادعای وال استریت ژورنال درباره ابعاد کارزار فشار آمریکا وال استریت ژورنال گزارشی نوشته و می گوید: یک مقام سابق بانکی که اکنون در وزارت خزانهداری آمریکا فعالیت میکند، سفری محرمانه به کشورهای مختلف داشت و به آنها هشدار داد پروازها را متوقف کنند و ارتباطات بانکی با ایران را قطع کنند. به گزارش رویداد۲۴ ، یک مقام ارشد وزارت خزانهداری آمریکا در ماه جاری میلادی به کشورهای مختلف خاورمیانه و اروپا سفر کرد و پیام مشخصی برای شرکای تجاری ایران داشت: یا با تهران تجارت میکنید یا با واشنگتن. وال استریت ژورنال در گزارشی نوشته: این فشار تجاری ظاهراً در حال نتیجه دادن است. در روزهای اخیر، شرکتهای هواپیمایی ایران از برخی مسیرهای حیاتی منطقهای کنار گذاشته شدهاند و بانک تجاری اصلی ایران نیز از انجام تراکنش در امارات متحده عربی و ترکیه منع شده است؛ اقداماتی که علاوه بر تحریمهای قدیمی و ادامه محاصره دریایی آمریکا علیه ایران انجام شدهاند. افزایش بیاعتمادی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس به تهران نیز باعث شده کارزار فشار آمریکا مؤثرتر شود؛ آن هم در شرایطی که واشنگتن تلاش میکند به جنگی پایان دهد که قیمت سوخت در آمریکا را بهشدت افزایش داده است. دولت آمریکا حتی در شرایطی که ایران پیشنهادهای دیپلماتیک مختلفی، از جمله پیشنهاد توقف هفتروزه حملات برای دستیابی به کاهش فشارهای اقتصادی، مطرح کرده، همچنان به راهبرد فشار حداکثری خود متعهد مانده است. جاناتان برک، مقام وزارت خزانهداری آمریکا و مدیرعامل سابق سیتیبانک در لندن، گفت: «ما شاهد فوریت تازهای در میان شرکای خود هستیم. آنها این موضوع را بسیار جدی گرفتهاند.» نایجل کوشنر، وکیل بریتانیایی که دو دهه در زمینه تحریمهای ایران به شرکتها مشاوره داده است، گفت هرگز چنین فشار شدیدی را علیه بخشهای بانکی و هوانوردی ایران ندیده است. کوشنر گفت: «آمریکا ظرف چند هفته تأثیر بیشتری ایجاد کرده است تا در تمام کارزارهای طولانیتری که از سال ۲۰۱۰ آغاز شدند.» پزشکیان: در برابر فشارها سر خم نمیکنیم مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، که این هفته در مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی کرد، به فشارهایی که تحریمها ایجاد کردهاند اذعان کرد، اما گفت ایران در برابر این فشارها مقاومت خواهد کرد. پزشکیان گفت: «مقاومت مردم ایران در برابر تحریمها افزایش خواهد یافت. ما هرگز سر خم نمیکنیم و زانو نمیزنیم.» ایران از زمان انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ و بحران گروگانگیری در سفارت آمریکا با تحریمهای فزایندهای روبهرو بوده است. با وجود قطع دسترسی تهران به نظام مالی مبتنی بر دلار و از دست دادن داراییهای خارجی، ایران توانسته بود ارتباطات حیاتی هوایی و بانکی خود را با کشورهای همسایه در خاورمیانه حفظ کند. اما جنگ امسال نگاه بسیاری از کشورهای حاشیه خلیج فارس به این روابط را تغییر داده است. ایران به اهدافی از جمله زیرساختهای انرژی در کشورهایی مانند امارات متحده عربی حمله کرده است؛ کشوری که یکی از مسیرهای مهم تجاری ایران با جهان به شمار میرود. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز همچنان به کشتیها در اطراف تنگه هرمز حمله میکند؛ گذرگاه باریکی در ورودی خلیج فارس که پیش از این مسیر عبور حدود یکپنجم نفت جهان بود. همزمان، حوثیهای مورد حمایت ایران در یمن بخشهایی از مناطق اطراف بابالمندب، گلوگاه دریایی مشابه هرمز در دریای سرخ، را در اختیار گرفتهاند و به زیرساختهای نفتی عربستان سعودی حمله کردهاند. اکنون شرکای تجاری ایران با این احتمال روبهرو هستند که اگر برای قطع برخی از آخرین ارتباطات تهران با جهان خارج اقدام نکنند، آمریکا علیه آنها وارد عمل شود. برک گفت: «ایران ۵۰ سال است که یک مشکل بوده و ما به نوعی به نقطه اوج تحمل این مشکل رسیدهایم.» او دستیار وزیر خزانهداری آمریکا در امور تأمین مالی تروریسم است. عمان؛ نخستین هدف فشار آمریکا مجله وال استریت ژورنال نوشت: کشورهای خاورمیانه پیام آمریکا را دریافت کردهاند؛ سفری که با عمان آغاز شد. عمان مدتها بهعنوان واسطه میان ایران و غرب عمل کرده، اما همزمان با ادامه جنگ ایران با تهدیدهای فزاینده دولت ترامپ روبهرو شده است. نخستین هدف برک، پروازهای شرکت هواپیمایی ایرانی ماهانایر بود؛ یک شرکت خصوصی که با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ارتباط دارد و از نگاه کشورهای غربی برای انتقال سلاح، نیرو و تجهیزات مورد استفاده قرار میگیرد. با وجود آنکه آمریکا ماهانایر را تحریم کرده بود، عمان و برخی کشورهای دیگر همچنان اجازه پروازهای این شرکت را صادر میکردند. برک گفت: «ماهها با برخی از این شرکا درباره ماهانایر تماس داشتم. فلایترادار را باز میکردم و میدیدم همان زمانی که با آنها صحبت میکنیم، یک پرواز بین دو کشور در حال انجام است. میگفتم: چطور ممکن است اجازه چنین کاری را بدهید؟» دولت عمان سفر برک را نشانهای از جدیت آمریکا در اجرای تحریمها تلقی کرد و به گفته مقامهای خاورمیانهای آگاه از موضوع، این تصور در مسقط شکل گرفت که همکاری نکردن با واشنگتن میتواند به اقتصاد عمان آسیب بزند. کمتر از یک هفته بعد، عمان تمام پروازهای ماهانایر را ممنوع کرد و پس از اعمال محدودیتهای جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران، روز چهارشنبه در گام بعدی تمامی پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایران را متوقف کرد. امارات سراغ بانک ملی ایران رفت این رسانه در ادامه نوشت: برک سپس به امارات متحده عربی رفت و با مقامهای این کشور دیدار کرد. امارات یکی از متحدان مهم آمریکا در منطقه است، اما همزمان روابط فرهنگی و اقتصادی دیرینهای با ایران دارد؛ روابطی که به تهران امکان داده بود از امارات بهعنوان یک مسیر پشتیبان مهم برای دسترسی به نظام مالی جهانی استفاده کند. به گفته افراد مطلع، برک در مذاکرات خود در امارات به اقدام اخیر علیه شعبه محلی یک بانک مصری اشاره کرد که با ایران تعاملاتی داشت. این هفته، مقامهای اماراتی شعبههای محلی بانک ملی ایران، بزرگترین بانک تجاری جمهوری اسلامی، را از انجام تراکنشهای مرتبط با ایران منع کردند. مصطفی پاکزاد، واسطه مالی سابق ایرانی که در گذشته از این بانک برای کمک به مشتریان ایرانی جهت پرداخت هزینه کالاها استفاده میکرد، به وال استریت ژورنال گفت: «این اقدام به زیرساخت مالی تجارت خارجی ایران ضربه میزند.» روز پنجشنبه نیز امارات تمامی پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایران را ممنوع کرد؛ اقدامی که احتمالاً تجارت ایران را مختل خواهد کرد. فشار به ترکیه و جمهوری آذربایجان برک سپس به ترکیه رفت و آنکارا نیز پروازهای ماهانایر را متوقف کرد. ترکیه همچنین مجوز فعالیت بانک ملت، یکی از بزرگترین بانکهای خصوصی ایران، را لغو کرد؛ بانکی که یکی از مسیرهای اصلی انجام معاملات تجاری میان ایران و ترکیه محسوب میشود. در مجموع، وزارت خزانهداری آمریکا با بیش از ۵۰ کشور دیدار و مذاکره کرد. دیپلماتهای آمریکایی با کشورهایی مانند جمهوری آذربایجان و گرجستان نیز تماس گرفتند؛ کشورهایی که آنها نیز پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایران را متوقف کردند. با این حال، هنوز برخی مسیرها برای ارتباط ایران با جهان باقی مانده است. ماهانایر همچنان به چین و روسیه، دو شریک اصلی ایران، پرواز دارد. وزارت خزانهداری آمریکا شرکتها و عوامل مرتبط با ایران را در هر دو کشور تحریم کرده است، اما برک گفت مذاکرات با این کشورها بخشی از مذاکرات سیاسی گستردهتر با کاخ سفید است. لندن هم در حال بستن آخرین مسیرهاست وال استریت ژورنال نوشت: برک سفر دو هفتهای خود را در لندن به پایان رساند؛ جایی که با وزارت خارجه و وزارت خزانهداری بریتانیا دیدار کرد. بریتانیا اعلام کرده است که معافیتهای مربوط به بانکهای ایرانی فعال در مرکز مالی اروپا را تمدید نخواهد کرد. این اقدام میتواند عملاً فعالیت شعبه لندن بانک ملی ایران را متوقف کند؛ مجوز فعالیت این شعبه ماه آینده باید تمدید شود. در این صورت، فشار بیشتری بر تهران وارد خواهد شد. متیو لویت، که در دولت جورج دبلیو بوش معاون دستیار وزیر خزانهداری در امور اطلاعات و تحلیل بود، گفت: «تأثیر تحریمها تنها زمانی مؤثر است که بتوانید آنها را متقاعد کنید که واقعاً جدی هستید. اما حقیقت در نتیجه کار مشخص میشود. این فشار تنها زمانی اثر میکند که آن را ادامه دهید.» توافقی در پیش است یا جنگی دیگر؟ احسان موحدیان تحلیلگر سیاست خارجی معتقد است وضعیتی که ترامپ با صحبتها و رفتار خود ایجاد کرده و با فشار حداکثری و تهدید نشان میدهد، کاملاً مشخص است که به دنبال مواضع همیشگی خود، یعنی فشار و قرار دادن ایران در موضع ضعف، هستند. در این وضعیت بسیار بعید است توافقی حاصل شود که به نفع ایران باشد و منافع ایران را شامل شود.در بهترین حالت، یک توافق ناعادلانه و شکننده رخ میدهد. او با اشاره به صحبتهای اخیر دونالد ترامپ درباره ایران و گمانهزنیها درباره گفتوگوهای پشت پرده طرفین، گفت: «بعید به نظر میرسد اتفاق خاصی رخ داده باشد و تحول خاصی وجود داشته باشد که بر مبنای آن بتوانیم مذاکره کنیم یا تصور کنیم دستاوردی کسب کردهایم. لحن تند ترامپ یک تاکتیک فشار حداکثری است. ترامپ به دنبال این است که با توجه به انتخابات پیش رو، گرانی گازوئیل و بنزین و نگرانی جمهوریخواهان، در کنار خشم افکار عمومی، با وارد کردن فشار حداکثری، ایران را پای میز مذاکره بیاورد؛ اما با شرایط مورد نظر خودش، ایران را به تسلیم وادار کند.» احسان موحدیان، تحلیلگر سیاست خارجی و استاد دانشگاه علامه طباطبایی، در گفتوگو با فرارو گفت: «تا کنون هرچه ایران گفته، رد شده و اگر قرار باشد محاصره برداشته شود و تنگه هرمز باز شود، شاهد اشتباهی راهبردی خواهیم بود که برای ایران بسیار بد خواهد بود و ایران اهرم فشار خود را از دست خواهد داد. از دید من، این فضا، فضای مذاکره نیست. وقتی ترامپ به این شکل ما را تهدید میکند و از زبان زور استفاده میکند، به این معناست که آنها به دنبال ایجاد یک فضای مسموم برای کسب حداکثر امتیازات مورد نظر خود هستند.» آمریکا دشمنی دغلباز با رزومه ای سیاه است این تحلیلگر سیاست خارجی ادامه داد: «از نظر سیاسی، مذاکره کردن در این شرایط بسیار دشوار میشود و در چنین وضعیتی بعید است مزایای مذاکره بیشتر از معایب آن باشد. بسیار مهم است که مشخص شود آیا آمریکا داراییهای بلوکهشده ما را آزاد میکند؟ آیا اجازه فروش نفت میدهد؟ آیا موضوع صندوق توسعه ۳۰۰ میلیارد دلاری واقعاً اجرایی میشود؟ این شروط که از قبل وجود داشتهاند، اما قرار است در عمل چه اتفاقی بیفتد؟» توافقی که فقط بحران را عقب می اندازد؟ این تحلیلگر سیاست خارجی تاکید کرد: «باید مشخص شود که آیا این مذاکره باعث آتشبس و توقف حملات نظامی میشود؟ من تردید دارم. آیا آمریکا اجازه همکاریهای نظامی و سیاسی با دیگر کشورها را میدهد؟ من باز هم تردید دارم. در این وضعیتی که ترامپ با صحبتها و رفتار خود ایجاد کرده و با فشار حداکثری و تهدید نشان میدهد، کاملاً مشخص است که به دنبال مواضع همیشگی خود، یعنی فشار و قرار دادن ایران در موضع ضعف، هستند. در این وضعیت بسیار بعید است توافقی حاصل شود که به نفع ایران باشد و منافع ایران را شامل شود.در بهترین حالت، یک توافق ناعادلانه و شکننده رخ میدهد. وقتی توافق فقط مبتنی بر منافع یک طرف باشد، بحران را حل نمیکند، بلکه فقط آن را به تعویق میاندازد. ترامپ همیشه نشان داده که به دنبال تأمین منافع ما نیست. بنابراین بعید است دستاوردی کسب شود.» وی درباره رویکردی که ایران باید در قبال احتمال مذاکره در پیش بگیرد، گفت: «ما باید به دنبال تقویت مواضع دفاعی خود باشیم و هوشیارانه از موضع قدرت صحبت کنیم. همچنین لازم است اتحادهای منطقهای را تقویت کنیم. ما برای مذاکره عادلانه و عاقلانه آمادهایم، اما برای تسلیم آماده نیستیم. ابزارهای مهمی مثل تنگه هرمز و تقویت توان نظامی را باید حفظ کنیم. اگر قرار باشد امتیازی بدهیم، باید مرحلهای باشد و در برابر هر امتیازی هم که میدهیم، باید امتیاز بگیریم.» چین میتواند وارد بازی ایران و آمریکا شود؟ این استاد دانشگاه در خصوص نقش چین و میانجیگری احتمالی این کشور در مناسبات ایران و آمریکا نیز گفت: «چین به طور معمول از ایران حمایت دیپلماتیک میکند و بارها بر لزوم پیشبرد مذاکرات تأکید کرده و میتواند مانند دفعات پیش به عنوان میانجی وارد عمل شود. چین بارها قطعنامههای ضدایرانی را وتو کرده است. چه درباره مسئله هستهای و چه درباره تنگه هرمز، چین در کنار روسیه میتواند میانجیگری کند.اما موفقیت میانجیگری این کشورها به رفتارهای آمریکا بستگی دارد؛ اینکه منطقی باشد و حاضر به امتیاز دادن در برابر امتیازاتی که میگیرد باشد. چین ابراز تمایل کرده که وارد عمل شود. این کشور هم نفوذ دیپلماتیک دارد، هم توان وتو و هم در شورای امنیت سابقه فعالیت و میانجیگری دارد.بنابراین چین در نظام بینالملل جایگاهی بسیار بالاتر از کشورهایی مثل پاکستان و قطر دارد. ضمن اینکه در تیم آمریکا قرار ندارد و حتی در برابر آمریکا ایستاده است. بنابراین چین یک بازیگر کلیدی است.» اختلاف داخلی بر سر مذاکره با آمریکا موحدیان در ادامه با اشاره به اختلاف دیدگاهها در داخل کشور درباره نحوه مواجهه با آمریکا گفت: «بنابراین ما باید به این جمعبندی برسیم که میخواهیم چه کنیم. ما در بخش سیاست داخلی درگیر یک دوگانه جدی هستیم. عدهای میخواهند به هر شکلی که شده با آمریکا به توافق برسند و وزنی برای شرطگذاری قائل نیستند و نگاه دیگری وجود دارد که میگوید نظام بینالملل در حال تغییر است و کشورهایی مثل چین در این نظام جدید هژمون خواهند شد و برتری خواهند یافت. تفاهمی نیز بین این دو نگاه وجود ندارد و این دو دیدگاه که قدمتی حدوداً ۱۵ ساله دارند، در حال فرسایش یکدیگر هستند. ما باید ابتدا تکلیف خودمان را با خودمان مشخص کنیم و نظامی ایجاد کنیم که فقط یک صدای واحد از کشور خارج شود. سپس میتوانیم انتظار داشته باشیم چینیها میانجیگری بین ما و آمریکا را جدی بگیرند.»