دوقطبی سیل و خشکسالی در ایران

 گوهر بدری - ال‌نینو و چشم‌انداز بارش مساعد پاییزی، فرصت محدودی برای مهار روان‌آب و تقویت ذخایر آب ایران ایجاد کرده است.
همزمان با پیش بینی ها از ال‌نینو در ایران  تقویت این پدیده، پیش‌بینی‌های فصلی از شرایط بارشی مساعد در پاییز حکایت دارد؛ شرایطی که در صورت مدیریت صحیح می‌تواند به جای آنکه صرفاً به روان‌آب و سیلاب تبدیل شود، بخشی از کسری منابع آب کشور را جبران کند.
بر اساس آخرین گزارش‌های سازمان جهانی هواشناسی، این پدیده در ماه‌های پیش‌رو تقویت خواهد شد و احتمال تداوم آن تا زمستان نیز بسیار بالا است. اما باید میان «وجود ال‌نینو» و «پربارشی قطعی در تمام کشور» تفاوت قائل شد.
ال‌نینو به‌تنهایی تعیین‌کننده بارش ایران نیست
در همین زمینه، عیسی بزرگ‌زاده - سخنگوی صنعت آب کشور با تأکید بر اینکه نمی‌توان وضعیت بارش کشور را صرفاً بر اساس یک پدیده اقلیمی پیش‌بینی کرد، توضیح داده است که اقلیم ایران علاوه بر ENSO یا همان ال‌نینو و لانینا، تحت تأثیر سامانه‌هایی همچون نوسان اطلس شمالی (NAO)، دوقطبی اقیانوس هند (IOD)، نوسان دهه‌ای اقیانوس آرام (PDO)، نوسان مادن-جولیان (MJO)، سامانه‌های مدیترانه‌ای و همچنین شرایط محلی جو قرار دارد.
به گفته وی، هیچ‌یک از این سامانه‌ها به تنهایی تعیین‌کننده وضعیت بارش کشور نیستند و ال‌نینو را باید عاملی دانست که احتمال وقوع برخی الگوهای بارشی را تغییر می‌دهد، نه پدیده‌ای که به‌طور قطعی سال پربارش را برای ایران رقم بزند.
بزرگ‌زاده با اشاره به تجربه سال‌های گذشته نیز گفته است که در برخی رخدادهای ال‌نینو، کشور با کمبود بارش مواجه بوده و در مقابل، در بعضی سال‌های لانینا نیز بارش‌های مطلوبی در کشور ثبت شده است. از این رو، ارزیابی شرایط آینده باید بر مبنای مجموعه‌ای از شاخص‌ها و آخرین داده‌های علمی انجام شود.
وضعیت ENSO نیز به‌طور مستمر توسط مراکز معتبر بین‌المللی از جمله سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) و مؤسسه بین‌المللی پژوهش اقلیم و جامعه (IRI) پایش و به‌روزرسانی می‌شود و ارزیابی‌های داخلی نیز بر پایه آخرین داده‌های معتبر انجام می‌گیرد.
احتمال افزایش ۳۰ تا ۵۰ درصدی بارش پاییزی
در همین حال، بررسی چهار تا پنج مدل معتبر اقلیمی نشان می‌دهد که در ماه‌های آینده احتمال هم‌زمانی افزایش دما و افزایش بارش وجود دارد. بر اساس خروجی این مدل‌ها، در بازه مهر تا آذر، میزان بارش می‌تواند بین ۳۰ تا ۵۰ درصد نسبت به شرایط معمول این دوره افزایش یابد.
البته این ارقام به معنای تحقق قطعی چنین شرایطی نیست و تنها یکی از سناریوهای احتمالی مدل‌های اقلیمی محسوب می‌شود. با این حال، اگر فرض شود حدود ۲۵ درصد بارش سالانه کشور در فصل پاییز رخ می‌دهد، چنین افزایشی در بارش پاییزی می‌تواند در مجموع معادل حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش بارش سالانه باشد.
در کنار این پیش‌بینی، افزایش دما نیز یکی از سناریوهای مطرح برای ماه‌های پیش‌روست. رئیس مؤسسه تحقیقات آب معتقد است که پیش‌بینی‌های امسال از احتمال افزایش یک تا دو درجه‌ای دمای کشور نسبت به شرایط نرمال حکایت دارد؛ بنابراین نمی‌توان انتظار داشت افزایش احتمالی بارش، به‌تنهایی تمام آثار ناشی از شرایط گرم‌تر را جبران کند.
از این منظر، اینکه ال‌نینو الزاماً به بارش‌های سنگین پاییزی در ایران منجر شود، همچنان قطعی نیست و لازم است سیاست‌گذاری‌ها بر اساس چند سناریو انجام شود؛ به‌ویژه آنکه افزایش بارش در صورت وقوع، در برخی مناطق می‌تواند به شکل بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت ظاهر شود و به جای افزایش پایدار منابع آب، خطر سیلاب و خسارت‌های ناشی از آن را افزایش دهد.
آمادگی هم‌زمان برای سیلاب و خشکسالی 
وزارت نیرو نیز با استفاده از سامانه‌های پایش، پیش‌بینی و هشدار، شرایط جوی و هیدرولوژیکی کشور را به‌صورت مستمر رصد می‌کند و متناسب با پیش‌بینی‌های موجود، مدیریت مخازن سدها، آمادگی در برابر سیلاب و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول را به‌روزرسانی می‌کند.
از سوی دیگر، رخدادهای ال‌نینو در بسیاری از موارد با افزایش دمای میانگین جهانی همراه هستند و در برخی مناطق از جمله خاورمیانه می‌توانند احتمال وقوع دوره‌های گرم‌تر از معمول را افزایش دهند. افزایش دما نیز با بالا رفتن تبخیر و تعرق و نیاز آبی همراه است و در نتیجه ممکن است بخشی از آثار مثبت افزایش بارش را کاهش دهد.
بر همین اساس، مدیریت منابع آب کشور نمی‌تواند تنها بر اساس احتمال وقوع ال‌نینو تغییر کند. مدیریت مصرف، ارتقای بهره‌وری، حفاظت از منابع آب زیرزمینی، آمادگی در برابر سیلاب، توسعه سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار و سازگاری با تغییر اقلیم همچنان از محورهای اصلی مدیریت منابع آب خواهد بود.
در نهایت، ال‌نینو می‌تواند احتمال وقوع برخی الگوهای بارشی را در ایران تغییر دهد، اما به تنهایی آینده منابع آب کشور را تعیین نمی‌کند. آنچه در نهایت وضعیت منابع آب را رقم می‌زند، مجموعه‌ای از عوامل اقلیمی در کنار نحوه مدیریت منابع، میزان بهره‌وری در مصرف و آمادگی برای مواجهه با سناریوهای مختلف است.
ایران در طول تاریخ تمدن خود با شرایط کم‌آبی سازگار شده است و تداوم این سازگاری در شرایط امروز نیز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. حفظ منابع آب به‌عنوان سرمایه‌ای برای نسل‌های آینده، تنها وظیفه وزارت نیرو نیست و بخش‌های کشاورزی، صنعت و مصارف خانگی نیز باید متناسب با واقعیت اقلیمی کشور، الگوی مصرف و فعالیت خود را اصلاح کنند. در غیر این صورت، حتی افزایش احتمالی بارش در یک فصل نیز نمی‌تواند به‌تنهایی چالش‌های انباشته منابع آب کشور را برطرف کند.  
احتمال وقوع ال‌نینو صددرصد است؛ هشدار درباره پاییز و زمستان پربارش
رئیس سازمان هواشناسی گفت: احتمال وقوع پدیده ال‌نینو تا صددرصد برآورد شده و این پدیده تا اوایل ۲۰۲۷ ادامه خواهد داشت، برهمین اساس پاییز و زمستان پربارش و فراتر از نرمال مورد انتظار است.
 سحر تاج‌بخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور با اشاره به آخرین وضعیت پدیده «ال‌نینو» اظهار کرد: جو و اقیانوس سیگنال‌های هماهنگ و مشخصی از ال‌نینو را نشان می‌دهند، به‌طوری‌که سازمان جهانی هواشناسی احتمال وقوع این پدیده را نزدیک به صددرصد برآورد کرده است.
ذخیره گرمایی اقیانوس آرام بسیار بزرگ است
وی افزود: تا اواسط اوت ۲۰۲۶، پدیده ال‌نینو به‌طور کامل و پایدار مستقر شده است. دماهای زیرسطحی آب در اقیانوس آرام نیز حاکی از وجود ذخیره گرمایی بسیار بزرگی است، به‌طوری‌که ناهنجاری‌های دمایی در برخی نقاط از مثبت ۸ درجه سانتی‌گراد فراتر رفته است. بر همین اساس، پیش‌بینی‌های سازمان جهانی هواشناسی (WMO) احتمال وقوع ال‌نینو را نزدیک به صددرصد برآورد می‌کنند.
تاج‌بخش بیان کرد: این پدیده در طول پاییز و زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ ادامه خواهد یافت و احتمالاً به شدت بسیار بالایی خواهد رسید. هم اقیانوس و هم جو، سیگنال‌های هماهنگ و مشخصی از ال‌نینو را نشان می‌دهند؛ در بخش اقیانوسی شاهد گرمایش سریع سطح آب و وجود یک مخزن گرمایی زیرسطحی بسیار بزرگ هستیم.
وی ادامه داد: از منظر جوی، «شاخص نوسان جنوبی» (SOI) الگویی به‌شدت منفی و همراه با همرفت شدید را نشان می‌دهد که با الگوی کلاسیک ال‌نینو مطابقت دارد؛ الگویی که موجب افزایش بارش در مرکز و شرق اقیانوس آرام و سرکوب همرفت در غرب اقیانوس آرام می‌شود؛ این جفت‌شدگی کامل میان اقیانوس و جو، اطمینان نسبت به تداوم و تقویت این پدیده را افزایش داده است.
معاون وزیر راه و شهرسازی تصریح کرد: ال‌نینو اغلب با تشدید شار رطوبت از دریای عرب و دریای سرخ همراه است و احتمال شکل‌گیری شرایط پربارش‌تر را در خاورمیانه افزایش می‌دهد. همچنین فاز مثبت «دوقطبی اقیانوس هند» (IOD) نیز معمولاً این سیگنال‌ها را تقویت می‌کند.
ال‌نینو در پاییز و اوایل زمستان می‌تواند بارش جنوب غرب آسیا را افزایش دهد
وی یادآور شد: «نوسان مادن - جولیان» (MJO) نیز یکی دیگر از دورپیوندهای مؤثر بر بارش خاورمیانه است که در مقیاس زمانی کوتاه‌تری عمل می‌کند و بسته به فاز خود می‌تواند دوره‌های چندهفته‌ای پربارش یا خشک ایجاد کند. در نهایت، «نوسان شبه‌دوسالانه» (QBO) بر نوسان دوقطبی و جت جریان جنب‌حاره‌ای تأثیر می‌گذارد و این موضوع نیز به نوبه خود بر دفعات رسیدن سامانه‌های مدیترانه‌ای به منطقه اثرگذار است.
رئیس سازمان هواشناسی کشور ادامه داد: از نظر تاریخی، رویدادهای ال‌نینو تمایل دارند در طول پاییز و اوایل زمستان، از طریق افزایش انتقال رطوبت از دریای عرب، میزان بارش را در بخش‌هایی از جنوب غربی آسیا افزایش دهند
وی با اشاره به نقش «دوقطبی اقیانوس هند» (IOD) در شرایط اقلیمی منطقه اظهار کرد: فاز دوقطبی اقیانوس هند نقشی حیاتی در تعدیل شرایط ایفا می‌کند؛ هنگامی که فاز مثبت IOD با پدیده «ال‌نینو» هم‌زمان می‌شود، معمولاً سیگنال بارش‌های بیشتر و شرایط مرطوب‌تر تقویت می‌شود.
وی افزود: در مقابل، بر اساس جدیدترین پیش‌بینی‌های چندمدلی، فاز منفی IOD می‌تواند اثر افزایش مورد انتظار بارش را خنثی کند. بنابراین، انتظار می‌رود در بازه زمانی سپتامبر تا نوامبر ۲۰۲۶، فاز مثبت IOD شکل گیرد که این امر احتمال وقوع بارش‌های فراتر از حد نرمال را در بخش‌هایی از منطقه افزایش می‌دهد.
رئیس سازمان هواشناسی کشور بیان کرد: برای خاورمیانه و جنوب غربی آسیا، سیگنال‌های مشاهده‌شده با الگوی گرمایشی مورد انتظار در شرایط ال‌نینوی قوی مطابقت دارد. توافق میان مدل‌ها عموماً بالاست و اطمینان مناسبی نسبت به چشم‌انداز دمایی ایجاد می‌کند.
بارش‌های فراتر از نرمال تا آسیای مرکزی و شمال عربستان امتداد می‌یابد
وی ادامه داد: در خصوص بارش نیز می‌توان گفت که چشم‌انداز بارش برای ماه‌های سپتامبر تا نوامبر، الگوی کلاسیک ال‌نینو را نشان می‌دهد. نکته‌ای که برای ما اهمیت ویژه‌ای دارد، افزایش احتمال بارش‌های فراتر از حد نرمال است که تا بخش‌هایی از آسیای مرکزی و شمال شبه‌جزیره عربستان امتداد می‌یابد.
ال‌نینو و دوقطبی اقیانوس هند احتمال بارش‌های پاییزی را افزایش می‌دهند
تاج‌بخش اضافه کرد: هنگامی که این عامل را با فاز مثبت مورد انتظار دوقطبی اقیانوس هند ترکیب می‌کنیم، سیگنال کلی برای جنوب غربی آسیا به سمت احتمال بیشتر شرایط مرطوب‌تر از حد نرمال در فصل پاییز متمایل می‌شود؛ هرچند جزئیات محلی همچنان به موقعیت مورد انتظار «جت‌جریان جنب‌حاره‌ای» و فعالیت‌های طوفانی مدیترانه بستگی خواهد داشت.
معاون وزیر راه و شهرسازی گفت: پیش‌بینی می‌شود پدیده ال‌نینو با اطمینان بالا، حداقل تا اوایل سال ۲۰۲۷ ادامه یابد. با این حال، سازمان جهانی هواشناسی بر چند نکته و ملاحظه مهم تأکید کرده است؛ از جمله اینکه شدت این پدیده لزوماً تعیین‌کننده شدت پیامدهای منطقه‌ای آن نیست و عوامل دیگر می‌توانند نتیجه نهایی را به‌طور قابل‌توجهی تغییر دهند.
وی افزود: بنابراین، اگرچه چشم‌انداز کلی حاکی از شرایط گرم‌تر و احتمال بیشتر بارش‌های پاییزی در بخش‌هایی از جنوب غربی آسیاست، اما باید همچنان وضعیت شاخص‌های اقلیمی را به‌طور کامل رصد کنیم و برای دریافت راهنمایی‌های دقیق‌تر و محلی، با سازمان ملی هواشناسی در ارتباط باشیم.
ال‌نینوی بسیار قوی تا پایان زمستان ادامه دارد
رئیس سازمان هواشناسی کشور، با اشاره به چشم‌انداز پدیده ال‌نینو اظهار کرد: ما با یک پدیده ال‌نینوی بسیار قوی و کاملاً تثبیت‌شده روبه‌رو هستیم که به احتمال زیاد تا پایان زمستان ادامه خواهد داشت. همچنین انتظار می‌رود پدیده «دوقطبی اقیانوس هند» (Indian Ocean Dipole) در فاز مثبت شکل گیرد؛ پدیده‌ای که از نظر تاریخی با شرایط مرطوب‌تر در بخش‌هایی از جنوب غربی آسیا در فصل پاییز همراه بوده است.
وی یادآور شد: در نهایت باید بگویم که یک پدیده ال‌نینوی استثنایی، نیازمند واکنشی استثنایی است. انتظار می‌رود این پدیده در اواخر سال ۲۰۲۶ به اوج خود برسد و تأثیرات آن تا مدت‌ها در سال ۲۰۲۷ نیز احساس شود.
۲۰۲۷ شاید گرم‌ترین سال تاریخ اقلیمی جهان باشد
معاون وزیر راه و شهرسازی عنوان کرد: به گمان من، سال ۲۰۲۷ یکی از گرم‌ترین سال‌ها و شاید رکورددار گرم‌ترین سال در تاریخ اقلیمی جهان خواهد بود.
وی اضافه کرد: شدت این پدیده ممکن است از هر زمان دیگری از آغاز ثبت و پایش ما فراتر رود. پدیده قدرتمند «ال‌نینو» در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ عاملی در ثبت سال ۲۰۲۴ به‌عنوان گرم‌ترین سال تاریخ بوده است، اما اگر این رکورد شکسته شود، نباید تعجب کنیم.
تاجبخش ادامه داد: با این حال، وقوع ال‌نینو لزوماً به معنای وقوع فاجعه نیست و ما باید برای حفظ جان و معیشت مردم، آینده‌نگری و پیش‌بینی دقیقی داشته باشیم.
خطر تبدیل شرایط اقلیمی به بحران قابل مدیریت است
رئیس سازمان هواشناسی کشور در پایان خاطرنشان کرد: ما دانش و ابزارهای لازم را در اختیار داریم تا از تبدیل خطرات ناشی از ال‌نینو به بحران جلوگیری کنیم؛ بنابراین باید با یکدیگر متحد شویم و همکاری کنیم تا اطمینان حاصل شود هیچ‌کس، یعنی افرادی که تحت تأثیر این شرایط اقلیمی خاص در سراسر جهان قرار می‌گیرند، از قلم نمی‌افتد.
خاورمیانه با شرایط پربارش و احتمال سیلاب روبه‌رو می‌شود
حسین آهنی، رئیس مرکز آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی، با اشاره به چشم‌انداز اقلیمی پیش‌رو اظهار داشت: «پدیده ال‌نینو می‌تواند خاورمیانه را با شرایط پربارش و احتمال وقوع سیلاب مواجه کند و پیش‌بینی‌ها از پاییزی پربارش در ایران حکایت دارد؛ موضوعی که می‌تواند فرصت مناسبی برای تقویت منابع آبی و تولیدات کشاورزی کشور باشد.»
وی با اشاره به وضعیت بارش‌های کشور افزود: براساس آخرین اطلاعات، میزان بارندگی ثبت‌شده در کشور 234 میلی‌متر بوده و کانون بارش‌های اخیر بیشتر در مناطق غربی کشور قرار داشته است.
غلات، گندم و برنج تحت تاثیر ال نینو
رئیس مرکز آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی ادامه داد: براساس پیش‌بینی‌های اقلیمی، خاورمیانه می‌تواند شرایط پربارش و احتمال سیلاب را تجربه کند، در حالی که جنوب شرق آسیا که از کانون‌های مهم تولید غلات، گندم و برنج جهان به شمار می‌رود، می‌تواند تحت تأثیر ال‌نینو قرار گیرد.
به گفته آهنی، این تحولات می‌تواند در سال آینده بر تولید و بازار جهانی غلات اثر بگذارد و احتمال کاهش تولید و افزایش قیمت، به‌ویژه در حوزه برنج، از موضوعاتی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
فرصت پاییزی برای آبخیزداری و ذخیره روان‌آب
آهنی درباره پیش‌بینی بارش‌های پاییزی نیز تصریح کرد: «از 10 مهر تا 10 آبان، پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد بیشتر نقاط کشور بارش‌های مناسبی دریافت خواهند کرد. این بارش‌ها فرصت مناسبی برای اجرای اقدامات آبخیزداری، بذرپاشی و ذخیره روان‌آب‌ها فراهم می‌کند.»
این اظهارنظر در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که پیش‌بینی‌های جدید اقلیمی نیز نشان می‌دهد ال‌نینو در پاییز به شدت زیادی خواهد رسید. سازمان جهانی هواشناسی در گزارش سپتامبر خود اعلام کرده است که میانگین دمای سطح آب در منطقه نیلو 3.4 در فصل سپتامبر تا نوامبر می‌تواند به حدود 3.6 درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین برسد و روند تقویت این پدیده تا نوامبر و دسامبر ادامه داشته باشد.
بخش مهمی از فرصت مدیریت آب باید پیش از رسیدن به اوج بارش و همزمان با نخستین سامانه‌های بارشی مؤثر مورد استفاده قرار گیرد، نه اینکه برنامه‌ریزی برای آبخیزداری و مهار روان‌آب پس از وقوع سیلاب آغاز شود.
چرا آبخیزداری در این دوره اهمیت بیشتری دارد؟
بارش بیشتر زمانی برای ایران به معنای افزایش واقعی منابع آب است که بتوان بخشی از آن را در خاک، آبخوان‌ها، مخازن و سازه‌های آبخیزداری نگه داشت. در غیر این صورت، بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت می‌توانند به‌سرعت تبدیل به روان‌آب شوند و در مناطق مستعد، به جای تقویت منابع آب، خسارت سیلابی ایجاد کنند.
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، FAO، بر نقش برداشت و ذخیره آب باران، افزایش نفوذ آب در خاک و کاهش سرعت روان‌آب در مدیریت منابع آب تأکید دارد. در مدیریت حوزه‌های آبخیز نیز اقداماتی که موجب کاهش سرعت جریان، افزایش نفوذ و کنترل فرسایش می‌شوند، می‌توانند بخشی از آب بارندگی را به ذخیره‌ای قابل استفاده تبدیل کنند.
غرب کشور؛ بارش بیشتر، اهمیت بیشتر برای غلات
آهنی با اشاره به اثر شرایط بارشی بر کشاورزی گفت: «13 استان غرب کشور حدود 82 درصد غلات را پوشش می‌دهند و تداوم شرایط مناسب بارشی می‌تواند وضعیت مطلوبی برای کشت این محصولات ایجاد کند.»
وی همچنین با استناد به تصاویر و داده‌های پایش، وضعیت پوشش گیاهی در مناطق غربی کشور را بهتر از سال گذشته توصیف کرد و گفت این شرایط می‌تواند نشان‌دهنده باقی ماندن رطوبت مناسب در خاک باشد.
از منظر کشاورزی، این موضوع مهم است؛ چرا که فصل پاییز برای کشت بسیاری از غلات کشور آغاز دوره رشد متکی بر رطوبت خاک است و بارش مؤثر می‌تواند نیاز آبی اولیه را تأمین کند. 
در چنین شرایطی، مدیریت زمان کشت اهمیت پیدا می‌کند؛ زیرا بارش مناسب می‌تواند فرصت مناسبی برای استقرار کشت‌های پاییزه ایجاد کند، اما بارش بسیار شدید و متمرکز نیز می‌تواند موجب روان‌آب، فرسایش خاک و آسیب به زمین‌های کشاورزی شود.
سدها تنها مقصد بارش‌های پیش‌رو نیستند
آهنی درباره وضعیت منابع آبی کشور نیز اعلام کرد که حدود 50 درصد ظرفیت سدهای کشور پر شده است و این میزان در مدت مشابه سال گذشته 32 درصد بوده است. به گفته وی، با توجه به بارش‌های پاییزی پیش‌بینی‌شده، افزایش ذخایر آبی می‌تواند شرایط مناسب‌تری برای کشت‌های آبی در بهار فراهم کند.
با این حال، مسئله مدیریت بارش صرفاً به پر شدن سدها خلاصه نمی‌شود. بخشی از بارش‌های شدید اصولاً نباید با هدف ورود سریع به مخازن مدیریت شود، بلکه در برخی حوضه‌ها، افزایش نفوذ آب، تغذیه آبخوان‌ها، حفاظت از خاک و کنترل روان‌آب می‌تواند اهمیت بیشتری داشته باشد.
از سوی دیگر، آخرین گزارش‌های آب و هوایی درباره ال‌نینوی پیش‌رو بر احتمال افزایش رخدادهای حدی تأکید دارند. سازمان جهانی هواشناسی هشدار داده است که ال‌نینوی بسیار قوی می‌تواند الگوهای بارش را در مناطق مختلف تغییر داده و همزمان خطر بارش سنگین، سیلاب، خشکسالی یا گرمای شدید را در نقاط مختلف جهان افزایش دهد.
فرصت بارشی ایران، پنجره‌ای محدود است!
بررسی مجموع داده‌ها نشان می‌دهد که برای ایران در نیمه دوم سال 1405، فرصت قابل توجهی برای تقویت منابع آبی وجود دارد، اما این فرصت را نباید با انتظار برای «بارندگی فراگیر و قطعی در تمام کشور» اشتباه گرفت. پژوهش‌های انجام‌شده درباره ایران نشان می‌دهند که اثر ال‌نینو بر بارش کشور واقعی است، اما شدت و جهت آن از منطقه‌ای به منطقه دیگر و از فصلی به فصل دیگر متفاوت است.
اگر زیرساخت‌های آبخیزداری، سازه‌های کنترل روان‌آب، آبگیرها، مسیل‌ها و مسیرهای تغذیه آبخوان‌ها از قبل آماده باشند، بخشی از بارش می‌تواند به ذخیره‌ای برای ماه‌های بعد تبدیل شود؛ در غیر این صورت، همان بارش ممکن است به سیلاب کوتاه‌مدت و خسارت تبدیل شود.
افزایش بارش و تشدید خطر فرسایش خاک
علی‌اکبر شایان‌یگانه، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با اشاره به بارندگی‌های روزهای اخیر و تأثیر پدیده ال‌نینو بر اقلیم ایران، درباره عوامل موثر بر بارش در کشور، گفت: اغلب بارندگی‌های ایران تحت تأثیر سامانه‌های پرفشار جنب‌حاره‌ای و الگوهای گردش جوی قرار دارد و در کنار این عوامل، موانع طبیعی مانند جهت‌گیری رشته‌کوه‌ها نیز نقش مهمی در میزان بارش کشور دارند.
وی افزود: رشته‌کوه البرز به گونه‌ای قرار گرفته است که تا حد زیادی مانع ورود رطوبت دریای خزر به مناطق مرکزی ایران می‌شود. همچنین رشته‌کوه زاگرس مانند یک دیواره طبیعی عمل می‌کند و مانع ورود بخش قابل توجهی از رطوبت دریای مدیترانه به داخل کشور می‌شود.
شایان‌یگانه ادامه داد: به همین دلیل، در حد فاصل رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس، مناطق خشک و بیابانی گسترده‌ای مانند کویر لوت و دشت کویر مرکزی ایران شکل گرفته است. البته از نظر علمی، «بیابان» و «کویر» دو مفهوم متفاوت هستند و نمی‌توان این دو اصطلاح را به جای یکدیگر به کار برد؛ بیابان به منطقه‌ای خشک با بارش اندک گفته می‌شود، در حالی که کویر از نظر ویژگی‌های خاک و شرایط آبی نیز ویژگی‌های خاص خود را دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با اشاره به نقش سامانه‌های پرفشار در بارندگی ایران، خاطر نشان کرد: در فصل زمستان، کمربند پرفشار در محدوده‌ای قرار می‌گیرد که امکان صعود ابرها و شکل‌گیری بارش در بخش‌هایی از ایران فراهم می‌شود؛ اما در بهار و تابستان، این کمربند به سمت عرض‌های پایین‌تر جابه‌جا می‌شود و با ایجاد شرایط پرفشار، مانع صعود توده‌های هوا و شکل‌گیری ابرهای باران‌زا می‌شود.
وی افزود: به همین دلیل، در اواخر بهار و فصل تابستان معمولا شاهد کاهش شدید بارندگی در ایران هستیم. با این حال، گاهی تغییرات دمایی و تجمع انرژی در بخش‌هایی از کره زمین، به‌ویژه اقیانوس‌ها می‌تواند ناهنجاری‌هایی در الگوهای جوی ایجاد کند.
اثرات ال نینو بر اقلیم ایران
شایان‌یگانه با اشاره به پدیده ال‌نینو توضیح داد: ال‌نینو می‌تواند در برخی شرایط موجب جابه‌جایی کمربندهای جوی و تغییر موقعیت آنها شود و در صورت جابه‌جایی این کمربند به سمت عرض‌های بالاتر، شرایط برای افزایش بارندگی در مناطقی از ایران فراهم می‌شود.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی حتی در فصل تابستان نیز ممکن است در بخش‌هایی از ایران بارندگی رخ دهد و این بارش‌ها گاهی می‌تواند به صورت رگباری و سیل‌آسا باشد؛ بنابراین بارش خارج از فصل معمول، لزوما به معنای تغییر دائمی الگوی اقلیمی نیست و باید آن را در چارچوب نوسانات و سامانه‌های جوی بررسی کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با اشاره به پیش‌بینی‌های انجام‌شده برای ماه‌های پیش رو، اظهار کرد: بر اساس برخی پیش‌بینی‌ها، برای امسال پاییز پربارشی در ایران پیش‌بینی شده است.
شایان‌یگانه با اشاره به ارتباط میان نوسانات جوی، بارندگی و خشکسالی در کشور، گفت: تجمع انرژی در بخش‌هایی از اقیانوس‌ها می‌تواند بر شرایط جوی مناطق دیگر اثرگذار باشد و تا زمانی که این تجمع انرژی در یک منطقه وجود داشته باشد، شرایط برای شکل‌گیری بارندگی در مناطق تحت تأثیر آن فراهم می‌شود.
وی افزود: در برخی مواقع این شرایط برعکس می‌شود؛ به این معنا که تجمع انرژی در منطقه دیگری رخ می‌دهد و در نتیجه، سامانه پرفشار بر روی ایران قرار می‌گیرد و اجازه صعود هوا و شکل‌گیری ابرهای باران‌زا را نمی‌دهد. در چنین شرایطی، سال‌های خشکسالی را تجربه می‌کنیم.
تشدید فرسایش خاک با خالی کردن زمین از گیاه
شایان‌یگانه در پاسخ به پرسشی درباره میزان فرسایش خاک در پی بارش‌های شدید و وقوع سیلاب‌ها، اظهار کرد: متاسفانه بر اساس آمارهایی که در اختیار داریم، ایران از جمله کشورهایی است که با نرخ بالای فرسایش خاک در جهان مواجه است و یکی از مهم‌ترین دلایل آن، از بین رفتن پوشش گیاهی و پوشش طبیعی سطح خاک است.
وی ادامه داد: عواملی مانند چرای دام و رمه‌گردانی، قطع و جمع‌آوری چوب درختان و تخریب پوشش جنگلی، چرای بیش از حد و همچنین شخم نامناسب زمین‌ها، زمینه را برای افزایش فرسایش خاک فراهم می‌کنند. برای نمونه، اگر شخم در جهت نامناسب نسبت به شیب زمین انجام شود، روان‌آب‌ها می‌توانند به‌راحتی خاک را با خود جابه‌جا کنند.
شایان‌یگانه با اشاره به شدت بالای فرسایش خاک در ایران، گفت: متأسفانه میانگین فرسایش خاک در ایران حدود ۱۶.۵ تن در هکتار است و نرخ فرسایش خاک در کشور تقریباً ۲ تا ۲.۵ برابر میانگین آسیا و ۶ تا ۷ برابر میانگین جهانی برآورد می‌شود.
وی با تاکید بر اینکه ایران در زمره کشورهایی با بالاترین نرخ فرسایش خاک در جهان قرار دارد، اضافه کرد: این در حالی است که کشور تنها حدود ۱.۱ درصد از مساحت خشکی‌های زمین را در اختیار دارد، اما حدود ۸ درصد از فرسایش خاک جهان به ایران مربوط می‌شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با تاکید بر ضرورت حفاظت از منابع خاک، اظهار کرد: این آمار نشان‌دهنده شدت بالای روند فرسایش خاک در کشور است و ضرورت اتخاذ سیاست‌های جدی برای حفاظت از پوشش گیاهی، مدیریت صحیح اراضی و کاهش عوامل انسانی مؤثر بر فرسایش خاک را نشان می‌دهد.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با تأکید بر ارزش بالای خاک، گفت: خاک از منابع بسیار ارزشمند طبیعی است و تشکیل آن فرآیندی بسیار زمان‌بر است. در برخی مناطق کشور ممکن است برای تشکیل تنها یک سانتی‌متر خاک، حدود ۴۰۰ سال زمان نیاز باشد.
وی افزود: اهمیت خاک تنها به زمان طولانی مورد نیاز برای تشکیل آن محدود نمی‌شود؛ خاک ماده اولیه تولید و رشد گیاهان و در واقع یکی از پایه‌های اصلی تأمین مواد غذایی است. بنابراین از دست رفتن خاک می‌تواند پیامدهای جدی برای پوشش گیاهی و تولیدات کشاورزی به همراه داشته باشد.
شایان‌یگانه با اشاره به شدت فرسایش در زمان وقوع سیلاب‌ها، گفت: ممکن است طی صدها سال یک سانتی‌متر خاک تشکیل شود، اما یک سیلاب شدید می‌تواند در مدت کوتاهی همین میزان خاک و حتی در برخی موارد تا چندین سانتی‌متر از لایه خاک را جابه‌جا کند.
وی تصریح کرد: اگر یک سانتی‌متر خاک طی ۴۰۰ سال تشکیل شده باشد، از بین رفتن چندین سانتی‌متر خاک در یک رخداد فرسایشی به معنای از دست رفتن محصول هزاران سال فرآیند تشکیل خاک است؛ بنابراین حفاظت از پوشش گیاهی و جلوگیری از فرسایش خاک باید به عنوان یکی از اولویت‌های جدی در مدیریت منابع طبیعی کشور مورد توجه قرار گیرد.
مدیریت پوشش گیاهی ضرورتی حیاتی برای حفظ خاک
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز، با اشاره به ضرورت مدیریت پوشش گیاهی و جمعیت حیات‌وحش برای جلوگیری از فرسایش خاک گفت: در برخی کشورهای دنیا برای حفظ پوشش گیاهی و جلوگیری از فرسایش خاک، جمعیت گونه‌های جانوری نیز مدیریت می‌شود. برای مثال، در برخی مناطق آمریکا که افزایش جمعیت گوزن‌ها موجب فشار بیش از حد بر پوشش گیاهی شده بود، با اجرای برنامه‌های مدیریت جمعیت، تعداد این حیوانات را کنترل کردند تا پوشش گیاهی و خاک منطقه آسیب نبیند.
وی افزود: مدیریت درست منابع طبیعی تنها به کنترل عوامل طبیعی محدود نمی‌شود، بلکه باید فعالیت‌های انسانی نیز مورد توجه قرار گیرد. ما از یک سو با بی‌دقتی در بهره‌برداری از منابع طبیعی، پوشش گیاهی را تخریب می‌کنیم و از سوی دیگر، با ساخت‌وساز در مسیر رودخانه‌ها و مسیل‌ها، شرایط را برای تشدید خسارات ناشی از سیلاب فراهم می‌کنیم.
شایان‌یگانه با اشاره به پدیده زمین‌خواری و ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها اظهار کرد: وقتی در مسیر رودخانه و محل عبور سیلاب خانه‌سازی می‌کنیم، عملاً با دست خودمان زمینه ایجاد خسارت را فراهم می‌کنیم. این مسئله در کشور ما بارها اتفاق افتاده و هر سال شاهد نمونه‌هایی از آن هستیم.
وی ادامه داد: اگر مسیر طبیعی جریان آب را با ساخت‌وساز و دخل و تصرف در حریم رودخانه‌ها مسدود کنیم، هنگام وقوع بارش‌های شدید، آب مسیر دیگری برای عبور پیدا می‌کند و همین مسئله می‌تواند موجب تشدید سیلاب و افزایش خسارت‌های جانی و مالی شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با بیان اینکه احتمال تشدید این رخدادها در سال‌های آینده نیز وجود دارد، گفت: با توجه به شرایط موجود، باید انتظار داشته باشیم که در آینده نیز با چنین حوادثی مواجه شویم؛ بنابراین لازم است علاوه بر توجه به عوامل اقلیمی، مدیریت سرزمین، حفظ پوشش گیاهی و جلوگیری از ساخت‌وساز در مسیرهای طبیعی آب نیز به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد.
وی در پاسخ به پرسشی درباره میزان سالانه فرسایش خاک در کشور اظهار کرد: آمارهای مربوط به میزان فرسایش خاک قابل استخراج است و می‌توان اطلاعات دقیق آن را ارائه کرد. این آمار می‌تواند برای بررسی وضعیت فرسایش خاک در ایران و مقایسه آن با سایر نقاط جهان مورد استفاده قرار گیرد.
شایان‌یگانه تأکید کرد: برای ارزیابی دقیق وضعیت فرسایش خاک در کشور، باید آمارهای مستند و به‌روز مورد استفاده قرار گیرد تا بتوان بر اساس آنها برنامه‌ریزی مناسبی برای حفاظت از خاک و منابع طبیعی انجام داد.