گزارش
فرزاد فراهانی- آغاز سال تحصیلی جدید در ایران با چالشهای جدی برای خانوادهها همراه است. کمبود منابع، افزایش هزینهها و عدم اطمینان از آینده، از جمله مشکلاتی است که دانشآموزان و خانوادههای آنها را تحت تأثیر قرار داده است. سیاستهای آموزشی دولت ها در ایران باعث شده است تا دانشآموزان از عدالت آموزشی محروم شوند. ضروری است که دولت به فوریت به این مشکلات رسیدگی کند و اطمینان حاصل کند که همه کودکان ایرانی به آموزش با کیفیت دسترسی دارند. تنها در این صورت است که کشور میتواند آیندهای روشنتر برای شهروندان خود بسازد. امسال مجموع دانشآموزان مدارس دولتی، غیردولتی و استثنایی حدود ۱۶ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر است و دانشآموزان بزرگسال در این آمار لحاظ نشدهاند. از این تعداد، حدود ۹ میلیون و ۳۷۸ هزار نفر در مقطع ابتدایی تحصیل میکنند و سه میلیون و ۹۴۸ هزار و ۱۵۲ نفر نیز در متوسطه اول هستند.در متوسطه دوم نظری، یعنی دبیرستانهای متوسطه دوم، یک میلیون و ۷۱۱ هزار و ۵۲۷ دانشآموز داریم. در شاخه فنیوحرفهای نیز حدود ۸۷۳ هزار دانشآموز و در شاخه کاردانش حدود ۵۵۵ هزار دانشآموز تحصیل میکنند. سیستم آموزش وپرورش ایران در مقایسه با دنیای مدرن سالهاست که دچار کمبودهای جدی و اساسی می باشد. از جمله کمبود تجهیزات مدرن، عدم امکانات و نبود زیر ساخت های کافی مانند اینترنت پر سرعت زمینه آموزش صحیح و به روز را محدود کرده است. حال در این شرایط افزایش تنشهای سیاسی و نظامی کشور کیفیت آموزش را بیش از پیش تحت تاثیر قرار داده است که ماحصل آن تشویش و اضطراب بیشتر خانواده ها می باشد. با شروع سال تحصیلی جدید و بازگشایی مدارس مشغله فکری خانواده های ایرانی دیگر به گرانی و تورم ختم نمی شود. بسیاری از آنها با اضطراب و نگرانی در مورد توانایی تأمین هزینههای تحصیلی فرزندان خود مواجه هستند. فراهم کردن اینترنت پرسرعت و سایر هزینههای جانبی از جمله دغدغههای آنها شده است. در شرایطی که اقتصاد ایران با تورم ۸۸ درصدی و افزایش ۱۳۴ درصدی قیمت مواد غذایی دست و پنجه نرم میکند. این در حالی است که اصل ۳۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی بر آموزش و پرورش رایگان برای همه دانش آموزان تا پایان دوره متوسطه تاکید دارد. ولی آیا در عمل این اصل اجرا میشود؟ بر اساس روایت های خانواده ها بخصوص در کلان شهرها فرآیندی به نام آموزش و پرورش رایگان وجود ندارد. بسیاری از والدین هنگام ثبت نام با درخواست مبالغی مواجه میشوند که در برخی مواقع نسبت به سال پیش ۱۰۰ درصد افزایش داشته است. اگرچه شروع سال تحصیلی با انگیزه و شور و هیجان همراه است، اما با گذشت زمان دانشآموزان در مدرسه با چالشهای فراوان و مهمی روبرو میشوند. چنانچه والدین و مربیان نسبت به این چالشها آگاه بوده و راهکارهای مناسب برای حل هر کدام از چالش های دانش آموزان در مدرسه را بدانند، در شرایط و زمان مناسب میتوانند به فرزند خود کمک کنند. روش حل مسائل را به فرزند خود بیاموزند و شاهد رشد و موفقیت او باشند. سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵ را باید از سخت ترین سال های پیش روی نظام آموزشی کشور قلمداد کرد؛ ناترازی های احتمالی انرژی و تاثیر آن در آموزش حضوری، تردید در توان فنی برای ارائه آموزش غیرحضوری، تداوم پروژه آموزش های غیرحضوری و اما و اگرها در کیفیت آموزشی و البته تراکم دانش آموزان در مدارس دولتی در پی نقل و انتقالات از غیرانتفاعی به دولتی، همه مواردی است که این سال را به یک آزمون دشوار برای دولت و وزارت آموزش و پرورش تبدیل کرده است. ما روز گذشته( ۱۴ شهریور) در یک نظرسنجی مجازی بر بستر «خراسان آنلاین» از مخاطبان پرسیدیم، «آیا تا الان موفق شدید فرزندتان را در مدرسه ثبتنام کنید؟» که تا ساعت ۲۰ (شنبه شب) ۳۱ درصد اعلام کردند به دلیل ظرفیت مدرسه، هنوز موفق به ثبت نام نشدند.بی شک، شرایط کنونی را باید معلول وضعیت سخت کشور در یک سال اخیر دانست؛ اما باید اذعان کرد که حوزه آموزش و پرورش حتی قبل از جنگ ها و بحران های اخیر نیز چندان گل و بلبل نبوده است. طبیعی است زیرساخت ضعیف نه تنها در آموزش و پرورش بلکه در هر حوزه ای به هنگام بحران، مشکلاتش دوچندان می شود. چرا ۱۴۰۵؛ سالِ آزمونِ سختِ آموزش؟ پیچیدگیهای سال تحصیلی جدید تنها به یک چالش یا نارسایی محدود نمیشود، بلکه ترکیبی از نارسایی های زیرساختی، اقتصادی و تکنولوژیک، نظام آموزشی کشور را در شرایط کم سابقهای قرار داده است. از یکسو، سایه سنگین ناترازیهای احتمالی انرژی، تداوم آموزش حضوری را با تهدید جدی مواجه ساخته و مدرسهزدایی را به گزینهای ناخواسته تبدیل کرده است. از سوی دیگر، تجربه تقریبا ناخوشایند بسترهای مجازی، تردیدهایی را درباره توان فنی وزارتخانه برای ارائه آموزش غیرحضوری استاندارد ایجاد کرده است؛ روندی که در صورت تداوم، افت کیفیت آموزشی و تعمیق بیعدالتی در یادگیری را به همراه خواهد داشت. در کنار این نارساییهای فنی و ساختاری، محدودیت های اقتصادی خانواده ها، موجی از مهاجرت دانشآموزان از مدارس غیرانتفاعی به سمت مدارس دولتی را رقم زده است. این جابهجایی انبوه، به تراکم غیراستاندارد کلاسهای درس در مدارس دولتی خواهد انجامید و فشار مضاعفی را بر کادر آموزشی کمتعداد وارد می آورد. این موارد به عنوان مجموعهای از چالشها، سال پیشرو را به یکی از دشوارترین ادوار مدیریت آموزشی در کشور بدل میسازد. بحران انرژی و خط قرمز آموزش حضوری اگرچه وزیر آموزش و پرورش، دو روز قبل تاکید کرد که «تمام ظرفیتهای آموزش و پرورش برای آغاز سال تحصیلی آرام و کمدغدغه فراهم شده و حتی در شدیدترین شرایط، حضوری بودن کلاسها را با قوت دنبال خواهیم کرد» اما اماره ها و نشانه ها درخصوص ناترازیهای انرژی در فصل سرما، احتمالا شرایط متفاوتی را در تقویم آموزشی رقم خواهد زد. این در حالی است که تعطیلیهای مکرر مدارس در سالهای اخیر به دلایل مختلف همچون جنگ و نارسایی های انرژی و آب و هوا ضربه سختی به بدنه یادگیری وارد کرده است. جالب و شاید عجیب این جاست که علی محبی، رئیس پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش، ۲۵ مردادماه گفته بود: «سهم تعطیلی مدارس در مهار ناترازی انرژی کشور کمتر از ۱.۵ درصد است، اما هزینه سنگین آن به شکل افت یادگیری بر نظام آموزشی تحمیل میشود.» این آمار رسمی در حالی بیان می شود که متأسفانه آسانترین راه برای مدیریت مصرف انرژی در سالهای اخیر، تعطیل کردن مدارس بوده است. در واقع وقتی مدرسه تعطیل میشود، تنها کلاس درس تعطیل نشده، بلکه جامعهپذیری و سلامت روان نسل جدید به مخاطره میافتد.» سراب آموزش غیرحضوری و لکنت زیرساختها تجربه سالهای گذشته نشان داده که میان ادعای آموزش مجازی تا واقعیت زیرساختها فاصله وجود دارد. بسترهای موجود شاد یا سامانههای بومی، هنوز توان پشتیبانی همزمان از میلیونها کاربر را بدون اختلال، کندی و قطعیهای مداوم ندارند. تردید در توان فنی برای ارائه آموزش غیرحضوری یک واقعیت است. ما در زمینه افت کیفیت آموزشی ناشی از آموزشهای شتابزده مجازی، تجربه نسبتا تلخی داریم. آموزش غیرحضوری در زیرساختهای فعلی، نهتنها کیفیت یادگیری را کاهش می دهد، بلکه شکاف آموزشی میان دهکهای برخوردار و کمبرخوردار را عمیقتر میسازد؛ چراکه هنوز خانوادههایی در تأمین آموزش های ویژه و ابزارهای آموزش و هوشمند دچار مشکل هستند. کلاسهای ۴۰ تا ۵۰ نفره! افزایش چشمگیر شهریه مدارس غیرانتفاعی و کاهش قدرت خرید خانوادهها، الگوی ثبتنام مدارس را در سال ۱۴۰۵ تا حدودی تغییر داده است. ریزش آمار ثبتنام در بخش غیردولتی و سرریز آن به مدارس دولتی، ظرفیت بخشی از این مدارس را به نقطه سرریز رسانده است. پدر یکی از همین دانش آموزان هجرت کرده از غیرانتفاعی به دولتی می گوید: «مدیر مدرسه دولتی می گوید، ۶۰ نفر در نوبت ثبت نام برای پایه ششم هستند که ما فقط می توانیم ۵ نفر را ثبت نام کنیم؛ تازه تعداد دانش آموزان این کلاس حداقل ۵۰ نفر می شود.» مدرسهای که نباید سپر بلا شود آموزش و پرورش کشور در آستانه سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵ در نقطهای حساس قرار گرفته است. انباشت مشکلات پیشینی مانند کمبود بودجه توسعه و کمبود نیروی انسانی، در کنار چالشهای نوظهوری چون ناترازی انرژی و مهاجرت معکوس تحصیلی، مدیریت این نهاد را بیش از هر زمان دیگری دشوار کرده است. اگر مسئولان و سیاستگذاران بخواهند مانند سالهای گذشته، سادهترین راهکار یعنی تعطیلی مدارس یا سپردن آموزش به بسترهای لرزان مجازی را انتخاب کنند، خسارتهای علمی و آموزشی و تربیتی آن در سالهای آینده جبرانناپذیر خواهد بود. سال سخت مدرسه آغاز شده است، اما عبور از آن، نیازمند تغییر نگاه حاکمیت به آموزش از یک «نهاد مصرفکننده» به «ضروریترین زیرساخت ملی» است. مهمترین چالش های دانش آموزان در مدرسه چیست؟ مدارس به عنوان اولین و مهمترین محیطهای آموزشی و اجتماعی، نقشی انکارناپذیر در شکلگیری شخصیت، مهارتهای اجتماعی و تحصیلی دانشآموزان ایفا میکنند. با این حال، در این سیستم آموزشی، چالشهای فراوانی برای دانش آموزان شکل میگیرد که میتواند بر روند یادگیری و رشد آنان تأثیرات منفی داشته باشد. چالش های دانش آموزان در مدرسه موضوعی است که نیاز به بررسی دقیق و عمیقی دارد، زیرا این چالشها میتوانند منجر به مشکلاتی همچون افت تحصیلی، اضطراب و حتی بروز رفتارهای ناهنجار در نوجوانان شوند. از جمله مهمترین چالشهایی که دانشآموزان در مدرسه با آنها روبرو هستند، میتوان به فشارهای تحصیلی، انتظارات بالای والدین و مربیان و همچنین مشکلات اجتماعی و عاطفی اشاره کرد. بسیاری از دانشآموزان در تلاش هستند تا انتظارات والدین و معلمان خود را برآورده کنند. بنابراین دچار استرس و اضطراب شدیدی میشوند. این فشارها نه تنها بر کیفیت یادگیری آنها تأثیر میگذارد، بلکه میتواند منجر به کاهش انگیزه و اشتیاق آنها به تحصیل نیز شود. چالش های دانش آموزان در مدرسه از سوی دیگر، مسائل اجتماعی و عاطفی نیز از مهمترین چالش های دانش آموزان در مدرسه به شمار میرود. به این لیست، انواع چالشها و مسائل تحصیلی و یادگیری را نیز اضافه کنید. به همین دلیل است که کارشناسان بر ایجاد فضایی مناسب در خانه تاکید میکنند تا در آن، دانشآموزان احساس راحتی کرده و بتوانند دربارهی مشکلات و چالش های دانش آموزان در مدرسه صحبت کنند. به این ترتیب، والدین میتوانند در تقویت روحیهی آنها مؤثرتر رفتار کنند. همچنین، مربیان نیز باید به عواطف و نیازهای عاطفی دانشآموزان توجه ویژهای داشته باشند و با ایجاد ارتباط عمیقتری با آنها، زمینههایی را فراهم کنند که دانشآموزان بتوانند در محیط مدرسه احساس امنیت کنند. به صورت کلی، اصلیترین و محتملترین چالش های دانش آموزان در مدرسه به شرح زیر خواهد بود: تغییرات فراوان در نظم زندگی تا پیش از شروع سال تحصیلی جدید دانشآموزان سبک زندگی متفاوتی دارند. ساعت خواب و بیداری، تفریح، بازی و ساعت غذا خوردن آنها تقریبا قانون مشخصی ندارد. آنها مطابق با ساعت و قوانین خانوادهی خود فعالیتهایشان را هماهنگ میکنند. اما با آغاز سال تحصیلی جدید، چالش های دانش آموزان در مدرسه یکی پس از دیگری ظهور میکنند. دانش آموزان موظف هستند، ساعت مشخصی در مدرسه حاضر شوند، در کلاسهای درس هوشیار باشند، در ساعت مقرر به خانه برگردند، استراحت کنند، تکالیفشان را انجام دهند و برای سلامتی خود، ساعت مشخصی به تختخواب بروند. همانطور که مشاهده میکنید، شروع سال تحصیلی تمام قوانین و مقررات زندگی دانشآموزان و خانوادههایشان را تغییر میدهد. اگر فرزند شما نتواند با این تغییرات کنار بیاید و مدیریت زندگی خود را از دست بدهد، درگیر دیگر چالش های دانش آموزان در مدرسه همچون تغذیهی نادرست، اختلالات خواب و… میشود. شما میتوانید با انجام راهکارهای زیر، یکی از مهمترین چالش های دانش آموزان در مدرسه را برای فرزند خود برطرف کنید: تنظیم یک برنامهی منسجم و مشخص (روزانه، هفتگی و ماهانه) ایجاد عادات خواب سالم (زمان خواب، بیداری، بهداشت خواب و…) تقویت مهارتهای مدیریت زمان (آموزش مفهوم اولویتبندی، تکنیک پومودورو و…) کاهش استرس و اضطراب (انجام فعالیتهای ورزشی، مدیتیشن، جلسات مشاوره و…) آماده کردن وعدههای غذایی سالم (سرشار از مواد مغذی، معدنی و مفید) معین کردن اهداف کوتاه و بلندمدت (اهداف تحصیلی، شخصی، ورزشی، شغلی و…) حمایت کردن (بهبود روابط والد و فرزندی، تشویق کردن و…) رابطه معلم و شاگردان معلمان و مربیان مدارس پس از والدین، نقش بسیار مهمی در شکلگیری شخصیت دانشآموزان دارند. به این ترتیب، نوع برخورد و شخصیت معلم نیز نقش به سزائی در آیندهی فرزند شما داشته و تاثیر چشمگیری بر نحوهی مواجه شدن فرزندانتان با چالش های دانش آموزان در مدرسه خواهد داشت. علاوه بر این، معلمان رابطان مناسبی بین دانشآموزان و فضای مدرسه هستند. به عبارت دیگر، دانشآموزان از طریق معلمان راحتتر میتوانند با محیط، قوانین و مقررات مدرسه سازگار شوند. حال اگر رابطهی معلم و دانشآموز متعادل نباشد یا هر کدام از طرفین رفتار نامناسبی داشته باشند، سلامت روان دانشآموز آسیب دیده و انگیزهی او برای حضور در مدرسه مییابد. در ادامه راهکارهایی به معلمان پیشنهاد میدهیم که میتواند چالش های دانش آموزان در مدرسه در مورد برقراری ارتباط با معلمان خود را حل کند. این راهکارها به شرح زیر هستند: سعی کنید، شخصیت و نیاز دانشآموزان خود را شناسایی کنید. فضایی صمیمی و مناسب در کلاس ایجاد کنید تا دانشآموزان راحتتر با شما صحبت کنند. از روشهای تعاملی و مدرن همچون بازی های آموزشی، گفتگوهای گروهی، پروژههای تحقیقاتی و… برای تدریس استفاده کنید. ناتوانی در خواندن و نوشتن اساس تمام موضوعاتی که در مدرسه تدریس میشود، آشنایی و تسلط کامل بر حروف الفبا، مهارتهای نوشتن و خواندن است. بنابراین اگر دانشآموزان در طول سالهای تحصیلی هنگام خواندن با متن کلنجار میروند؛ یا مهارتهای نوشتاری ضعیفی دارند به این معناست که آموزشهای کلاس اول ابتدایی را به صورت جدی دنبال نکردهاند. همین امر سبب میشود، فرزند شما با چالش های دانش آموزان در مدرسه همچون اختلالات یادگیری، زبانی و نوشتاری مواجه شود. برای حل یکی از ریشهایترین چالش های دانش آموزان در مدرسه میتوانید از راهکارهای زیر استفاده کنید: از بازیهای آموزشی مربوط به خواندن و نوشتن استفاده کنید. (برای مثال حروف مغناطیسی) با فرزند خود مهارتهای خواندن و نوشتن را مرور کنید. در تمرینات خود بر روی قواعد نگارشی تمرکز کنید. از کتابهای جذاب کودکان استفاده کنید. کتابهایی که مناسب با سطح فرزند شما تدوین شدهاند. فرزند خود را برای خواندن و نوشتن تشویق کنید و برای پیشرفتهای او جوایز مناسب در نظر بگیرید. اختلالات یادگیری و حفظ مطالب این نوع اختلال بیشتر در دانشآموزان مقطع تحصیلی دبستان بروز میکند. زیرا تمرکز کردن برای دانشآموزان در این ردهی سنی کار بسیار دشواری است. به همین دلیل، سطح یادگیری آنها کاهش یافته و برای به خاطر سپردن موضوعات حفظی با مشکل روبرو میشوند. بسیاری از افرادی که دچار این نوع از چالش های دانش آموزان در مدرسه میشوند، در کلاس علاقهای به یادگیری ندارند، برای انجام تکالیف در منزل تلاشی نمیکنند و نهایتا تعداد نکات محدودی که به خاطر سپردهاند نیز به راحتی از یاد میبرند. در این لحظه است که حضور یک معلم آگاه و دلسوز اهمیت ویژهای پیدا میکند. زیرا کودکان میتوانند با همراهی و کمک معلمان خود از پردردسرترین چالش های دانش آموزان در مدرسه عبور کنند. بنابراین معلمان مقطع دبستان باید رابطهی عاطفی خوبی با کودک برقرار کرده، صبر و شکیبایی خود را تقویت کرده و از این طریق، انگیزهی دانشآموزان برای یادگیری را افزایش دهند. والدین نیز باید فضایی آرام، امن و بیتنش را برای فرزند خود فراهم کنند تا با آرامش تکالیف خود را انجام دهد، تمرکز کند و سطح یادگیری خود را ارتقا بخشد. درمان اختلالات یادگیری نیز مانند اکثر چالش های دانش آموزان در مدرسه به تشویق و دلگرمی والدین نیاز دارد. پیدا کردن دوستان جدید مدرسه یکی از مهمترین اجتماعاتی است که دانشآموزان در آن حضور پیدا میکنند. همچنین چالش های دانش آموزان در مدرسه به صورت گستردهای تحت تاثیر مهارتهای اجتماعی آنها قرار دارد. دوران تحصیل بهترین زمان برای تقویت مهارتهای اجتماعی و دوستیابی است. دوستان جدید به دانشآموزان کمک میکنند تا قواعد اصلی و پایهای حضور در اجتماع را یاد بگیرند. با این حال، چالش های دانش آموزان در مدرسه در این مورد از مهارتهای اجتماعی ضعیف آنها ناشی میشود. اگر احساس میکنید، فرزند شما نیز برای پیدا کردن دوست در مدرسه به مشکل میخورد، به دنبال یکی از سه علائم ریشهای زیر در او باشید: روحیهی حساسی دارد و قادر نیست احساسات خود را کنترل کند. خجالتی است و از حضور فعالانه در اجتماع میترسد. پرخاشگر است و شیوهی مدیریت کردن خشم و عصبانیت را نمیداند. با افزایش سن و تجربه، این چالش های دانش آموزان در مدرسه معمولا کمرنگتر میشوند و مهارتهای دوستیابی آنها تقویت خواهد شد. اما بهتر است، برای برطرف کردن نشانههای مذکور قدمی برداشته و او را برای پیدا کردن دوستان خوب ترغیب کنید. در این مسیر نیز میتوانید از ویدیوهای آموزشی آکادمی آریالند بهره ببرید، تکنیکهای دوستیابی را از این طریق به فرزند خود بیاموزید و بر چالش های دانش آموزان در مدرسه غلبه کنید. قرارگرفتن در معرض قلدری شاید قابل باور نباشد، اما به استناد خبرگزاری ایرنا در سال 1399، حدود 37 درصد از دانشآموزان ایرانی مورد قلدری همکلاسیها و دانشآموزان بزرگتر از خود قرار گرفتهاند. چرا قابل باور نیست؟ چون پدیدهی قلدری به عنوان چالش های دانش آموزان در مدرسه و به طور جدی در سیستم آموزش و پرورش کشور ما مورد توجه قرار نگرفته و والدین نیز از آن بیخبر هستند. با این حال قلدری از آسیبزنندهترین چالش های دانش آموزان در مدرسه محسوب میشود. چنانچه مسئولین و مدیران مدارس این پدیده را تحت نظر نداشته باشند، مشکلات متعددی اعم از اختلالات روانی برای دانشآموزان به وجود میآید، چه فردی که مورد قلدری قرار میگیرد، چه دانشآموزی که برای دیگران قلدری میکند. کارشناسان پیشنهاد میکنند با انجام اقدامات زیر فرزند خود را از این رفتار آسیبزننده دور نگه دارید: مهارتهای ارتباطی فرزند خود را تقویت کنید. مهارت نه گفتن را به فرزند خود بیاموزید. با برقراری ارتباط موثر با فرزند خود، امکان صحبت کردن در مورد شرایط سخت را برای او فراهم کنید. از مدیران مدرسه بخواهید جلسات آموزشی با موضوعاتی مانند مهارتهای تعاملی، احترام گذاشتن به دیگران، تفکر خلاقانه و… را در مدرسه برگزار کنند. حضور یک مشاور و روانشناس مجرب در محیط آموزشی و مدرسه میتواند به کاهش و حل مشکلات ناشی از چالش های دانش آموزان در مدرسه کمک شایانی کند. با این اقدامات میتوانید محیطی امنتر و سالمتر برای دانشآموزان فراهم کنید و چالش های دانش آموزان در مدرسه را کاهش دهید. افسردگی افسردگی یکی از شایعترین اختلالات روانی دههی اخیر است. مطمئنا دانشآموزان نیز مانند افراد دیگر جامعه دچار این اختلال میشوند. البته ابتلا به افسردگی در دانشآموزان مقطع دبستان کمتر دیده میشود و نوجوانان بیشتر با این چالش های دانش آموزان در مدرسه مواجه میشوند. به صورت کلی، افسردگی در دانشآموزان با علائم زیر همراه است: احساس تنهایی خواب و تغذیهی نامناسب (بیاشتهایی یا پراشتهایی) تحریکپذیری (عکسالعملهای ناگهانی و شدید) گوشهنشینی و انزواطلبی پرخاشگری (دعواهای شدید بین دانشآموز و دوستانش)