بحرانی بزرگتر از جنگ

   مسیجا یاورزی- بازار جهانی انرژی در هفته گذشته تحت تأثیر تحولات ژئوپلیتیک، نگرانی‌های مرتبط با امنیت مسیرهای صادراتی و تغییر الگوی تقاضای نفت قرار گرفت؛ همزمان افزایش قیمت نفت برنت، رشد نرخ دلار و طلای ۱۸ عیار، تصویری متفاوت از تحولات بازارهای جهانی و داخلی ارائه داد.
در هفته‌ای که گذشت، تحولات پیرامون امنیت انرژی و مسیرهای انتقال نفت بار دیگر در کانون توجه بازارهای جهانی قرار گرفت. امارات از تلاش برای یافتن مسیرهای جایگزین برای تنگه هرمز سخن گفت، کانادا در حال تقویت حضور نفت خود در بازارهای آسیایی است و چین، به‌عنوان بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان، با کاهش قابل توجه تقاضای نفت روبه‌رو شده است. در همین حال، عراق نیز خواستار افزایش سهمیه تولید نفت خود در چارچوب اوپک‌پلاس شده است.
قیمت نفت برنت روز جمعه، پس از روند صعودی اخیر، در محدوده ۱۰۴ دلار به ازای هر بشکه متوقف شد. این اتفاق پس از آن رخ داد که رسانه‌های دولتی ایران اعلام کردند تهران برای گفت‌وگو درباره تنگه هرمز، با کشورهای حاشیه خلیج فارس در عمان دیدار خواهد کرد. انتظار می‌رود دیپلمات‌های کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس روز دوشنبه با طرف ایرانی دیدار کنند تا درباره یک توافق موقت برای مدیریت کشتیرانی در تنگه هرمز مذاکره کنند. انتشار این خبر بخشی از نگرانی‌های بازار درباره اختلال در عرضه را کاهش داد. 
در کنار این موضوع، دو عامل دیگر نیز فشار نزولی بر قیمت نفت وارد کردند. اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) پیش‌بینی خود از تولید نفت خام آمریکا در سال ۲۰۲۷ را به ۱۴.۳ میلیون بشکه در روز افزایش داد. همچنین آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) چشم‌انداز تقاضای جهانی نفت را به‌شدت کاهش داده و اکنون انتظار دارد تقاضا در سال ۲۰۲۶ حدود ۲.۵ میلیون بشکه در روز کاهش پیدا کند. با این حال، فشار ناشی از اختلالات عرضه در بازار فرآورده‌های نفتی آمریکا نیز قابل مشاهده است. قیمت سوخت در آمریکا به‌شدت افزایش یافته و قیمت هر گالن گازوئیل به حدود ۶ دلار رسیده است؛ در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته حدود ۳.۷ دلار بود. این افزایش قابل‌توجه نشان‌دهنده انتقال فشار ناشی از رشد قیمت نفت و محدودیت عرضه به بازار فرآورده‌های نفتی است. 
در روزهای اخیر، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، اعلام کرد که جنگ علیه ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا که در نوامبر (آبان ۱۴۰۵) برگزار خواهد شد، به پایان می‌رسد. این در حالی است که برخی از مقامات امنیتی و نظامی آمریکا نسبت به این موضوع تردید جدی دارند و احتمال می‌دهند این جنگ در سال ۲۰۲۹ به پایان برسد. آن‌ها معتقدند ایران با پشتیبانی چین و روسیه امکان بازیابی توان موشکی خود را دارد و موقعیت جغرافیایی ایران نیز باعث می‌شود این کشور از نظر نظامی توانایی دفاع از خود و تأثیرگذاری بر سایر کشورهای خاورمیانه را داشته باشد. 
یکی از مهم‌ترین رویدادهای این هفته، پیش‌روی نیروهای انصارالله یمن به سمت تنگه باب‌المندب بود. تسلط حوثی‌های یمن در کوتاه‌مدت و پیش از برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، می‌تواند به یک کارت مهم برای ایران در مذاکرات احتمالی با آمریکا و کشورهای منطقه تبدیل شود. تا این لحظه، در رسانه‌ها و سخنان مقامات ارشد دو کشور خبری از مذاکره نیست؛ اما فشار تحریم‌های اقتصادی از یک سو و افزایش قیمت نفت و سوخت در آمریکا از سوی دیگر، می‌تواند موازنه‌ای برای دستیابی به یک راه‌حل دیپلماتیک و توقف درگیری‌ها ایجاد کند.
تنگه هرمز دوباره بازار انرژی جهان را لرزاند
حمله تازه به یک کشتی در تنگه هرمز و توقف موقت یک مسیر مهم انتقال نفت عربستان، نگرانی‌ها درباره اختلال در عرضه انرژی جهان را افزایش داد و قیمت نفت را بالای ۱۰۰ دلار نگه داشت. بازار جهانی انرژی بار دیگر تحت تأثیر تحولات امنیتی خاورمیانه قرار گرفته است؛ به‌طوری که گزارش تازه از حمله به یک کشتی در حال عبور از تنگه هرمز، نگرانی‌ها درباره امنیت مسیرهای انتقال نفت و تداوم اختلال در عرضه جهانی انرژی را تشدید کرده است.
بر اساس گزارش رویترز، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا اعلام کرده است یک کشتی در تنگه هرمز هدف پرتابه قرار گرفته و جزئیات مربوط به میزان خسارت و تلفات همچنان در دست بررسی است، این حادثه در شرایطی رخ داده که پیش از آن نیز یک حمله پهپادی موجب توقف موقت فعالیت خط لوله شرق به غرب عربستان شده بود؛ خطی که امکان انتقال روزانه حدود چهار تا پنج میلیون بشکه نفت را بدون عبور از تنگه هرمز فراهم می‌کند، اهمیت این تحولات از آنجا ناشی می‌شود که تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان است و پیش از آغاز درگیری‌های اخیر، حدود یک‌پنجم نفت جهان از این مسیر عبور می‌کرد.
افزایش ریسک حمل‌ونقل نفت در منطقه، بازارهای جهانی را با نگرانی درباره کمبود عرضه روبه‌رو کرده است، نفت برنت نیز در روزهای اخیر از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرده و در پایان معاملات هفته گذشته حدود ۱۰۴ دلار معامله شد. کارشناسان معتقدند، اگر اختلال در مسیرهای اصلی انتقال انرژی ادامه پیدا کند، آثار آن تنها به بازار نفت محدود نخواهد ماند و می‌تواند هزینه حمل‌ونقل، تولید صنعتی و کالاهای مصرفی را در اقتصادهای بزرگ افزایش دهد، از سوی دیگر تلاش‌های دیپلماتیک برای مدیریت وضعیت تنگه هرمز همچنان ادامه دارد، اما گزارش‌ها نشان می‌دهد مذاکرات پیش‌رو در عمان دست‌کم در کوتاه‌مدت به بازگشایی کامل این مسیر منجر نخواهد شد.
سایه سنگین جنگ خاورمیانه بر بازار نفت و تعمیق شکاف عرضه در سال ۲۰۲۶
آژانس بین‌المللی انرژی در تازه‌ترین ارزیابی خود تصویری نگران‌کننده از آینده بازار جهانی انرژی ترسیم کرده است. فقدان پیشرفت در پایان دادن به مناقشات منطقه‌ای، بازگشت جریان عادی نفت خلیج فارس را دست‌کم تا سال ۲۰۲۷ به تاخیر انداخته و قیمت سوخت را به سطوح بی‌سابقه‌ای سوق داده است. بر اساس این گزارش انتظار می‌رود عرضه جهانی نفت در سال جاری با کاهشی ۵.۷ میلیون بشکه‌ای در روز یعنی حدود ۶ درصد مواجه شود که به مراتب وخیم‌تر از برآوردهای ۴ درصدی پیشین است.
افزایش حملات به نفتکش‌ها در مسیرهای ترانزیتی خاورمیانه، قیمت نفت خام را برای نخستین بار از ماه مه به مرز ۱۱۰ دلار در هر بشکه رسانده است. در این میان فراورده‌های پالایشی ضربه سنگین‌تری را متحمل شده‌اند به طوری که آسیب‌های واردشده به پالایشگاه‌ها در جریان مناقشات خاورمیانه و جنگ پنج‌ساله روسیه و اوکراین، قیمت سوخت‌هایی نظیر گازوئیل را به رکوردهای تاریخی جدیدی پرتاب کرده است. اگرچه تقاضا زیر بار این قیمت‌های نجومی در حال تضعیف است اما سرعت سقوط عرضه به مراتب بیشتر بوده و این عدم توازن، ذخایر راهبردی جهان را با سرعتی بی‌سابقه به سمت تخلیه می‌راند.
داده‌های آژانس نشان می‌دهد که موجودی انبارهای جهانی تنها در ماه اوت روزانه ۳.۱ میلیون بشکه کاهش یافته و به مجموع ۷.۸ میلیارد بشکه رسیده است، سطحی که آخرین بار در سال ۲۰۲۳ تجربه شده بود. آژانس بین‌المللی انرژی با تاکید بر نقش حیاتی این ذخایر در ایجاد تعادل، هشدار داده است که با تحلیل رفتن این ضربه‌گیرها و رسیدن سامانه پالایشی جهان به مرز نهایی ظرفیت خود، نیاز به حل‌وفصل بحران‌های جغرافیای سیاسی برای جلوگیری از التهاب بیشتر بازار، حیاتی‌تر از هر زمان دیگری است.
در قلب این بحران عرضه، تولیدکنندگان بزرگ خاورمیانه قرار دارند. حملات مستمر به تاسیسات انرژی عربستان و محاصره ایران توسط ایالات متحده، تولید ائتلاف اوپک پلاس را در ماه اوت با ۱.۸ میلیون بشکه افت به ۳۸.۸ میلیون بشکه در روز کاهش داده است. در این میان عربستان سعودی سنگین‌ترین تاوان را پرداخته است و تولید نفت خام این کشور در ماه اوت با ریزشی ۲.۳ میلیون بشکه‌ای به ۶ میلیون بشکه در روز سقوط کرد که پایین‌ترین سطح در بیش از سه دهه گذشته به شمار می‌رود. این سقوط تاریخی نتیجه مستقیم حملات گروه‌های مرتبط با حوثی‌ها به کشتی‌های عبوری از باب‌المندب، پالایشگاه جازان و مسیرهای کشتیرانی نزدیک ینبع، در کنار حملات پهپادی به مجتمع پردازش نفت بقیق است. همزمان تسلط اخیر حوثی‌ها بر بندر راهبردی مخا در یمن، تهدیدات علیه تردد در دریای سرخ را ابعاد تازه‌ای بخشیده است.
در سوی دیگر این معادله، تقاضای جهانی نیز تحت فشار فزاینده قیمت‌ها بیش از حد انتظار در حال انقباض است. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی خود از افت تقاضا در سال ۲۰۲۶ را بازنگری کرده و آن را از ۱.۶ میلیون به ۲.۵ میلیون بشکه در روز افزایش داده است. با این حال سازمان کشورهای صادرکننده نفت یا همان اوپک همچنان نگاهی خوش‌بینانه‌تر دارد و با وجود پنج ماه کاهش متوالی در پیش‌بینی‌های خود، رشد ۳۸۰ هزار بشکه‌ای تقاضا را برای سال جاری متصور است. با وجود این اختلافات، هر دو نهاد بر سر یک نقطه اشتراک توافق دارند و آن اینکه سال ۲۰۲۷ زمان احیای مصرف سوخت خواهد بود، جایی که آژانس رشد ۲.۶ میلیون بشکه‌ای و اوپک توسعه‌ای ۲.۳۶ میلیون بشکه‌ای را برای تقاضای جهانی پیش‌بینی می‌کنند.
فارن پالیسی: جنگ ایران بازار جهانی انرژی را به لرزه انداخت
در حالی که مقام‌های دولت آمریکا حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه را عامل جهش قیمت سوخت معرفی می‌کنند، واقعیت‌های بازار انرژی تصویر متفاوتی نشان می‌دهد؛ اختلال در تنگه هرمز، تهدید مسیر دریای سرخ، حملات حوثی‌ها و کاهش ظرفیت پالایش جهانی، همگی نشان می‌دهند که ریشه اصلی بحران کنونی انرژی بیش از هر چیز به گسترش جنگ در خاورمیانه بازمی‌گردد، نه به کی‌یف.
مجله فارن پالیسی در تحلیلی درباره جهش قیمت انرژی و اختلال در بازار جهانی نفت، به تأثیر جنگ ایران بر تنگه هرمز، افزایش تهدیدها علیه کشتیرانی در دریای سرخ، حملات حوثی‌ها به مسیرهای انتقال نفت عربستان، کاهش ظرفیت پالایش جهانی و همچنین حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه پرداخته شده و استدلال شده است که برخلاف ادعای برخی مقام‌های آمریکایی، ریشه اصلی فشار کنونی بر بازار انرژی را باید بیش از آنکه در حملات کی‌یف جست‌وجو کرد، در گسترش جنگ در خاورمیانه و اختلال همزمان در مهم‌ترین مسیرها و زیرساخت‌های انرژی جهان دید و نوشت: در مصاحبه‌های اخیر، کریس رایت، وزیر انرژی ایالات متحده، اوکراین را عامل افزایش قیمت انرژی دانسته و گفته است حملات پهپادی و موشکی این کشور به پالایشگاه‌های روسیه، دلیل اصلی آن است که رانندگان آمریکایی اکنون در پمپ‌بنزین‌ها قیمت‌هایی بی‌سابقه می‌پردازند. اما جنگی که با سرعت در خاورمیانه در حال گسترش است، به‌روشنی نشان داده که علت واقعی و بنیادین افزایش قیمت انرژی در کجاست؛ و آن علت در کی‌یف نیست.
چند آمار بی‌رحمانه: قیمت شاخص جهانی نفت خام بار دیگر از مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه عبور کرده و اکنون در حدود ۱۰۵ دلار قرار دارد. میانگین قیمت بنزین در ایالات متحده به ۴.۲۹ دلار در هر گالن جهش کرده است؛ رقمی که یک دلار بیشتر از مدت مشابه سال گذشته است. در همین حال، قیمت گازوئیل، که از بسیاری جهات اهمیت بیشتری دارد، برای نخستین بار در تاریخ به ۶ دلار در هر گالن رسیده است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، در یک گردهمایی حزبی در دالاس به رأی‌دهندگان پیشنهاد داد که اگر در انتخابات میان‌دوره‌ای ماه نوامبر به جمهوری‌خواهان رأی دهند، ۵۰۰۰ دلار پول نقد دریافت خواهند کرد؛ مبلغی معادل بهای ۸۳۰ گالن گازوئیل یا حدود ۲۵ بار پر کردن باک یک وانت فورد سوپر دیوتی اف-۲۵۰.
برای تحلیل این وضعیت باید به شش ماه قبل بازگشت؛ زمانی که ایالات متحده و اسرائیل جنگی را علیه ایران در مهم‌ترین منطقه انرژی‌خیز جهان آغاز کردند. آن جنگ، کل تجارت جهانی انرژی را که پیش از آن به‌شکلی تقریباً بی‌نقص کار می‌کرد، مختل کرده است.
بحثی بسیار جدی ــ و در عین حال عجیب ــ شکل گرفته که کریس رایت نیز در آن مشارکت داشته است: اینکه تنگه هرمز واقعاً تا چه اندازه باز یا بسته است. این همان گلوگاه حیاتی در مجاورت ایران است که پیش از آغاز جنگ، روزانه ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های پالایش‌شده از آن عبور می‌کرد. مقام‌های آمریکایی مدعی‌اند تنگه همچنان باز است و حجم عظیمی از نفت خام از این آبراه عبور می‌کند. اما ردیاب‌های مستقل نفت‌کش‌ها، که کشتی‌های منفرد، بارگیری‌ها، انتقال‌های کشتی‌به‌کشتی و بنادر مقصد نهایی را رصد می‌کنند، این رقم را به‌طور میانگین نزدیک به ۸ تا ۹ میلیون بشکه در روز برآورد می‌کنند. این رقم پایین و روند کند بهبود وضعیت، با تمایل نیروهای مسلح ایران به هدف قرار دادن نفت‌کش‌هایی که جرأت عبور از این مسیر پرخطر را دارند، تشدید شده است. تنها یک نفت‌کش روز پنجشنبه خلیج فارس را ترک کرد. اما ماجرا از این هم پیچیده‌تر است؛ زیرا مسیر جایگزینی که کشورهای حوزه خلیج فارس، به رهبری عربستان سعودی، برای دور زدن این تنگه پرخطر ایجاد کرده بودند، خود اکنون با تهدید تازه‌ای روبه‌رو شده است.
خطوط لوله زمینی، از جمله خط لوله شرق به غرب عربستان که خلیج فارس را به دریای سرخ متصل می‌کند، با حداکثر ظرفیت فعالیت می‌کردند و حدود ۵ میلیون بشکه نفت در روز جابه‌جا می‌کردند. اما اکنون همین مسیرها نیز در معرض تهدید قرار گرفته‌اند.
حوثی‌های یمن، حملات جدی علیه کشتیرانی در دریای سرخ را آغاز کرده‌اند و این هفته در جنوب غربی یمن نیز پیشروی کرده‌اند؛ مواضعی در امتداد ساحل را به تصرف درآورده و حتی کنترل چند جزیره را به دست گرفته‌اند. این جزایر برای گروهی که قصد مختل کردن کشتیرانی را دارد، دارایی‌هایی کلیدی به شمار می‌روند و به نظر می‌رسد حوثی‌ها دقیقاً چنین هدفی را دنبال می‌کنند.
ماجد المذحجی، از بنیان‌گذاران مرکز مطالعات صنعا در یمن، گفت: «برداشت من این است که آن‌ها کنترل جزایر حنیش و زقر را نیز به دست گرفته‌اند و ممکن است به‌زودی جزیره میون [پریم]، جزیره کلیدی در خود تنگه را نیز تصرف کنند. این مواضع در کنار هم، به حوثی‌ها ــ و به تبع آن، ایران ــ دامنه بسیار وسیع‌تری برای تأثیرگذاری بر حرکت کشتی‌ها، حق بیمه‌ها و هزینه حمل‌ونقل انرژی و سایر کالاها می‌دهد.»