اعتصابات و فلج شدن اقتصاد رژیم شاهنشاهی

   هر چند قبل از واقعه هفده شهریور اعتصاباتی با هدف منافع صنفی و مالی و برای بهبود شرایط کسب و کار و افزایش دستمزدها وجود داشته است، ولی در اندک زمانی پس از هفده شهریور، اعتصابات به صورت سراسری و گسترده و با ماهیت سیاسی شکل گرفت. بازرگان آورده است؛ در طول بیست و پنج سال پس از کودتای ٢٨ مرداد، به طور نادر اعتصابات در کشور اتفاق افتاده بود و ساواک و شهربانی به شدت با آن برخورد کرده بودند. به طور خلاصه، در جزیره ی ثبات جایی برای اعتصاب که سمبل نارضایتی و آشوب تلقی می گردید، وجود نداشت (بازرگان: ٤٤). هفده شهریور ضربه سنگینی برای رژیم بود و روند انقلاب را شتاب بخشید، مردم بلافاصله قهر خود را به صورت گسترش اعتصابات نشان دادند و صنعت نفت در این موضوع پیشتاز بود (رنجبران و هاشمی، ١٣٨٧: ٢١-١٩).
مسؤلان رژیم طی جلسه ای در هجده شهریور تصمیم گرفتند جهت جلوگیری از بستن مغازه ها، اقداماتی انجام دهند از جمله اینکه هر مغازه ای که بی جهت تعطیل کند، پروانه کسب آنها باطل می شود. (بی نا، ١٣٨١: ١٠١) نخستین موج اعتصاب در روز نوزده شهریور در پالایشگاه نفت تهران شروع شد و در کمتر از دو هفته به پالایشگاه عظیم آبادان رسید. اعتصاب کارگران و کارمندان صنعت نفت در سراسر کشور، یکی از ضربات مهلکی بود که اقتصاد کشور را فلج و حکومت شاه را متلاشی کرد. دولت تأیید کرد، تولید نفت خام از ٥/٣ میلیون بشکه در روز به ١/٥ میلیون بشکه کاهش پیدا کرده و عملیات تصفیه نیز شدیدا کاهش یافته است، به سربازان دستور داده شد، تا برای جلوگیری از خرابکاری به تأسیسات نفت وارد شوند (هیکل، ١٣٦٦: ٢٨٥). میشل فوکو چنین می نویسد: توقف پالایشگاه ها سرچشمه درآمد دولت را خشکانده و به بحران ایران بعد جهانی داده است. شاه در چشم مشتریان ایران به چشم مانعی در راه دریافت سهمیه شان درآمده است (فوکو، ١٣٥٧: ٤٥).
در پی اعتصاب کارکنان صنعت نفت، کارکنان تأسیسات راه آهن، شبکه های آب و برق و مهم تر از همه بانک ملی ایران درگیر در اعتصاب شدند. از آن پس روزی نگذشت که کارکنان یکی از دستگاه ها و تأسیسات دولتی به اعتصاب عمومی نپیوندند. همه نهادهای حکومت (جز قوای مسلح و ساواک و دربار و نخست وزیری) در زیر امواج پیاپی اعتصاب غرق شدند» (پرهام: ٥٢). شریف امامی مات و حیران در این میان نمیدانست چگونه از بن بست خارج گردد با هر اعتصابی وعده حقوق های بالاتر می داد و ناگزیر از قبول خواست اعتصابیون می شد، بلکه اعتصابات بشکند (شوکراس: ٧٤٧).
با شروع مهر ماه و بازگشایی مدارس، دانش آموزان هم به صورت فشرده تری به صف مخالفان رژیم پیوستند. در پانزده مهرماه به دنبال اعتصاب های گسترده اعتصاب سراسری معلمان هم آغاز گردید و با گشایش دانشگاه ها، دانشجویان نیز به صورت یکپارچه به جنبش پیوستند و به علت حضور «گارد» در دانشگاه، کلاس های درس را تحریم کردند (سمیعی، ١٣٦٧: ١٣٠). در هفته دوم مهر تعدادی از مطبوعات به عنوان اعتراض به فشارهای دولت دست به اعتصابات زدند، که کمتر از ده روز ادامه داشت، اما چند روز بعد از روی کار آمدن ازهاری، اعتصابات بزرگ مطبوعات آغاز شد و تا روی کار آمدن بختیار ادامه داشت (محسنیان راد، ١٣٧٥: ٢٠٢). در دهه آخر آبان دولت با رعب نظامی موفق به شکستن موقتی اعتصاب شد.
رسیدن تولید نفت از کمتر از ٥٠٠ هزار بشکه در روز به ٤/٥ میلیون بشکه در اوایل آذر نشان از شکست ظاهری اعتصاب داشت. شاه در کتابش به این موضوع اشاره می کند: «در نخستین روزهای دولت ازهاری اعتصاب تاحد زیادی کاهش یافت و دستور اعتصاب عمومی که برای روز دوازدهم نوامبر از نوفل لوشاتو صادر شده بود با شکست مواجه شد» (پهلوی محمدرضا، ١٣٨٠: ٤٠٣). گفته شاه اغراق آمیز است و اعتصابیون فقط به یک حمایت جدید و روحیه ای نو نیاز داشتند تا دوباره اعتصاب را از سر بگیرند. در این هنگام امام خمینی(ره) طی پیامی اعلام داشتند که «اینجانب از اعتصاب کنندگان در سراسر کشور تشکر می کنم و پشتیبانی خود از آنان را اعلام می نمایم و به خصوص از اعتصاب کنندگان نفت تقدیر می نمایم و اقدامات دولت نظامی غاصب و دادگاه های نظامی را در فشار به آنان برای شکستن اعتصاب تقبیح می نمایم و آنان را در جدیت برای هدر دادن ثروت ملت مسئول می شناسم و آنان را در این اقدام مخالف با مصالح کشور تحذیر میکنم» (خمینی: ١٠١).
پال هنت کشیش انگلیسی که در این ایام در اصفهان بود بیان می کند که طی مدت اعتصابات، خیابان ها به صورتی درآمده که گویی هر روز در آنها مراسم سوگواری بود. بازار اصفهان به خاطر تعطیلی مغازه ها سکوت کامل حکم فرما بود (هنت، ١٣٦٥: ٢٩).
بازاریان هم که از آغاز جزو فعال ترین گروه ها بودند به اعتصابیون دیگر پیوستند، با گسترش دامنه اعتصابات آثار ضعف و دوگانگی در کار دولت بیشتر می شد. از یک طرف تهدید و سخت گیری و خشونت و از طرف دیگر تسلیم شدن به خواسته های انقلابیون و اعتصابیون بود. اعتصابات تا پیروزی انقلاب همچنان ادامه داشت، تا اینکه امام خمینی(ره) در بیست و هفت بهمن در پیامی از مردم خواستند تا
اعتصابات را بشکنند و دوشنبه سرکار بروند. هرکه بگوید اعتصاب باقی بماند خائن است (بینا، ١٣٥٧، ج: 2).