گفت و گو برای شبه‌برجام

  ولی دینانی - دور سوم مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در ژنو بدون توافق نهایی پایان یافت، اما توصیف «پیشرفت قابل‌توجه» از سوی تهران و میانجی عمانی، نشان داد گفت‌وگوها وارد فاز جدی‌تری شده است؛ فازی که هم‌زمان با فشارهای میدانی و تحرکات سیاسی، هفته‌ای تعیین‌کننده را پیش‌رو دارد.
دور سوم مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا که از صبح پنج‌شنبه در ژنو آغاز شده بود، پس از چند ساعت گفت‌وگوی غیرمستقیم میان هیأت‌ها به پایان رسید؛ مذاکراتی که اگرچه بدون اعلام توافق نهایی خاتمه یافت، اما هم از سوی میانجی عمانی و هم از سوی هیأت ایرانی به‌عنوان یکی از جدی‌ترین و طولانی‌ترین دورهای گفت‌وگو توصیف شد و نشانه‌هایی روشن از «پیشرفت قابل توجه» در آن دیده شد.
در همین چارچوب، سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران پس از پایان مذاکرات اعلام کرد: «جدی‌ترین و طولانی‌ترین گفت‌وگوها را داشتیم و پیشرفت خوبی حاصل شد.» او با تأکید بر اینکه در برخی حوزه‌ها دیدگاه‌ها به تفاهم نزدیک شده است، تصریح کرد در پرونده هسته‌ای و رفع تحریم‌ها، درباره بعضی نکات توافق شده و در برخی دیگر همچنان اختلاف وجود دارد. عراقچی با بیان اینکه «در حوزه رفع تحریم‌ها خیلی مشخص انتظارمان را مطرح کردیم»، افزود پس از انجام مشورت‌ها در پایتخت‌ها، دور چهارم مذاکرات هفته آینده برگزار خواهد شد.
هم‌زمان، بدر البوسعیدی وزیر خارجه عمان که نقش میانجی را بر عهده دارد، اعلام کرد: «ما یک روز پس از پیشرفت قابل توجه در مذاکرات بین ایالات متحده و ایران، گفت‌وگوها را به پایان رساندیم و به‌زودی پس از مشورت در پایتخت‌های مربوطه، مذاکرات را از سر خواهیم گرفت.» به گفته او، ادامه گفت‌وگوها در سطح کارشناسان فنی و در وین برگزار می‌شود؛ شهری که مقر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز در آن قرار دارد. در بعد محتوایی، شبکه سی‌ان‌ان به نقل از یک منبع ایرانی آگاه گزارش داد که مذاکرات میان ایران و ایالات متحده «جدی» است و تهران بار دیگر تأکید کرده هرگز به‌دنبال سلاح هسته‌ای نخواهد رفت. به گفته این منبع، لغو کامل تحریم‌های آمریکا و قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل شرط کلیدی هر توافق احتمالی است. او همچنین تصریح کرده که «هیچ تأسیسات یا تجهیزاتی تخریب نخواهد شد»، چرا که همه آن‌ها ثبت‌شده و تحت نظارت آژانس قرار دارند.
این منبع افزوده است که ایران در حوزه غنی‌سازی نیز بر حق خود برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای، از جمله غنی‌سازی و تولید سوخت بر اساس نیازهای عملی و تحت راستی‌آزمایی کامل آژانس، تأکید دارد. همچنین مواد غنی‌شده از کشور خارج نخواهد شد و هر اقدام احتمالی، از جمله رقیق‌سازی، صرفاً در داخل ایران انجام می‌شود؛ موضعی که نشان‌دهنده تثبیت خطوط قرمز تهران در این دور از مذاکرات است. در واشنگتن، رابرت مالی با اشاره به تجربه برجام تصریح کرده است اگر هدف آمریکا دستیابی به توافقی عینی و محدودکننده‌تر باشد، امکان رسیدن به آن وجود دارد، اما اگر هدف «چیزی کاملاً متفاوت» تعریف شود، این مسیر به نتیجه نخواهد رسید. این اظهارنظر بازتاب‌دهنده نوسان واشنگتن میان مطالبات حداکثری و واقعیت‌های فنی و سیاسی مذاکرات است.
هم‌زمان رسانه‌هایی مانند وال استریت ژورنال گزارش داده‌اند که تهران خواهان کنار گذاشته شدن کامل موضوع موشکی از مذاکرات است و هیچ محدودیت دائمی بر برنامه هسته‌ای خود را نخواهد پذیرفت؛ روایتی که با تأکید ایران بر غیرقابل مذاکره بودن توان دفاعی هم‌راستا تلقی می‌شود. در بعد اقتصادی نیز رویترز گزارش داد پس از اعلام پیشرفت مذاکرات، قیمت نفت کاهش یافت؛ نشانه‌ای از آنکه بازارهای جهانی احتمال تداوم گفت‌وگوها و کاهش تنش را جدی گرفته‌اند.
در سطح میدانی، هم‌زمان با پایان مذاکرات ژنو، رژیم اسرائیل از حمله هوایی به مواضع حزب‌الله در منطقه بعلبک لبنان خبر داد و مدعی شد چند اردوگاه وابسته به یگان رضوان را هدف قرار داده است. اهمیت این حملات در آن است که دامنه عملیات‌ها به عمق خاک لبنان کشیده شده؛ اقدامی که از نگاه ناظران، فراتر از یک پیام نظامی صرف، تلاشی برای اعمال فشار غیرمستقیم بر فضای دیپلماسی و ارسال سیگنال بازدارنده هم‌زمان با پیشرفت مذاکرات هسته‌ای تلقی می‌شود. در محافل امنیتی، احتمال پاسخ متقابل حزب‌الله در صورت تداوم این روند نیز مطرح شده؛ سناریویی که می‌تواند معادلات شکننده منطقه را وارد مرحله پرریسک‌تری کند.
این هفته نیز از نظر دیپلماتیک و امنیتی تعیین‌کننده ارزیابی می‌شود. نشست شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در وین، سفر مارکو روبیو به اسرائیل و بررسی قطعنامه اختیارات جنگ علیه ایران در مجلس نمایندگان آمریکا، مجموعه‌ای از متغیرها را شکل می‌دهد که می‌تواند بر فضای مذاکرات فنی اثر مستقیم بگذارد. تلاقی این تحولات با تشدید فشار میدانی، نشان می‌دهد سرنوشت گفت‌وگوها نه‌تنها در میز مذاکره، بلکه در میدان و تصمیمات سیاسی هفته پیش‌رو نیز رقم خواهد خورد.
حاصل گفت‌وگوهای ژنو چه بود؟
سومین دور مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در ژنو از نگاه تهران و عمان «جدی‌ترین و پیشرفته‌ترین» مرحله تاکنون ارزیابی شد و قرار است گفت‌وگوهای فنی در وین ادامه یابد. با این حال، اختلافات اساسی بر سر غنی‌سازی، تحریم‌ها و برچیدن تأسیسات باقی مانده است. هم‌زمان، گزارش‌هایی از نارضایتی تیم ترامپ، استقرار جنگنده‌های اف-۲۲ در اسرائیل و بررسی حملات محدود نظامی نشان می‌دهد واشینگتن همزمان با دیپلماسی، راهبرد فشار نظامی و سیاسی را نیز دنبال می‌کند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، شامگاه پنج‌شنبه اعلام کرد که سومین دور مذاکرات غیرمستقیم هسته‌ای میان تهران و واشینگتن در ژنو، به‌عنوان «بهترین و جدی‌ترین» مرحله این گفت‌وگوها تاکنون ارزیابی می‌شود؛ توصیفی که از نگاه تهران، نشانه‌ای از حرکت تدریجی مذاکرات به سمت فازهای ملموس‌تر و حساس‌تر تلقی می‌شود.
عراقچی در گفت‌وگو با تلویزیون دولتی ایران تأکید کرد که این دور از مذاکرات، با وجود طولانی بودن و وجود برخی موانع، از نظر کیفیت و جدیت، در جایگاه برجسته‌ای قرار گرفته است. او با اشاره به نقش میانجی‌گرانه عمان تاکید کرد که بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه این کشور، تلاش‌های قابل‌توجهی برای کاهش فاصله دیدگاه‌ها و تسهیل روند مذاکرات انجام داده است.
آیا دیپلماسی زیر سایه تهدید به نتیجه می‌رسد؟
وزیر خارجه ایران این مرحله را یکی از طولانی‌ترین و در عین حال جدی‌ترین ادوار مذاکرات هسته‌ای توصیف کرد و گفت که در جریان این ساعات فشرده، پیشرفت‌های محسوسی هم در حوزه مسائل هسته‌ای و هم در زمینه تحریم‌ها حاصل شده است. به گفته او، هر دو طرف نشانه‌های روشنی از جدیت در پیگیری مذاکرات از خود نشان داده‌اند و مواضع طرفین در برخی موضوعات کلیدی به یکدیگر نزدیک‌تر شده است.
به گزارش خبرگزاری فرانسه، عباس عراقچی همچنین از برنامه‌ریزی برای ادامه گفت‌وگوها خبر داد و اعلام کرد که دور بعدی مذاکرات پس از انجام هماهنگی‌های لازم، هفته آینده برگزار خواهد شد. او با اشاره به نتایج حاصل‌شده در ژنو تصریح کرد که طرفین در این گفت‌وگوهای طولانی، گام‌هایی جدی به سوی تعریف عناصر یک توافق احتمالی برداشته‌اند. وی در ادامه پیش‌بینی کرد که مذاکرات فنی، به‌عنوان بخش حساس و تعیین‌کننده روند توافق، روز دوشنبه در اتریش برگزار شود.
با این حال، در کنار ارزیابی مثبت مقامات رسمی، برخی گزارش‌ها از تداوم اختلاف‌ها میان طرفین حکایت دارد. خبرگزاری تسنیم اعلام کرد که این دور از مذاکرات، با وجود پیشرفت‌های حاصل‌شده، خالی از اختلاف نبوده و همچنان برخی تباین‌های اساسی باقی مانده است. بر اساس این گزارش، موضوع انتقال مواد هسته‌ای ایران به خارج از کشور اساساً از دستور کار خارج شده و در مقابل، بر حفظ توانایی ایران برای تولید سوخت هسته‌ای به‌عنوان یک اصل کلیدی تأکید شده است.
این مجموعه تحولات نشان می‌دهد که مذاکرات ژنو وارد مرحله‌ای پیچیده و تعیین‌کننده شده است؛ مرحله‌ای که در آن، هم نشانه‌هایی از نزدیک شدن به چارچوب‌های اولیه توافق دیده می‌شود و هم اختلاف‌های ساختاری همچنان به‌عنوان موانع اصلی در مسیر توافق نهایی باقی مانده‌اند.
نقش‌آفرینی عمان در ژنو؛ البوسعیدی از «پیشرفت قابل‌توجه» و انتقال مذاکرات فنی به وین خبر داد
بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، اعلام کرد که سومین دور مذاکرات میان ایران و ایالات متحده که روز پنج‌شنبه در ژنو برگزار شد، پس از دستیابی به «پیشرفت قابل‌توجه» به پایان رسیده است؛ تحولی که نشان می‌دهد مسیر گفت‌وگوهای غیرمستقیم میان تهران و واشینگتن همچنان فعال و در حال ورود به مراحل تخصصی‌تر است.
البوسعیدی که نقش میانجی کلیدی در این روند را بر عهده دارد، در پیامی در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشت که این دور از مذاکرات پس از تحقق پیشرفت‌های مهم خاتمه یافته و قرار است پس از انجام رایزنی‌ها در پایتخت‌های دو طرف، گفت‌وگوها به‌زودی از سر گرفته شود. او تأکید کرد که ادامه این روند مستلزم بررسی نتایج مذاکرات در سطوح تصمیم‌گیری سیاسی در تهران و واشینگتن خواهد بود.
وزیر خارجه عمان در ادامه از انتقال مذاکرات به سطح فنی خبر داد و اعلام کرد که گفت‌وگوهای کارشناسی هفته آینده در وین برگزار خواهد شد؛ شهری که به‌دلیل استقرار مقر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، همواره به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی دیپلماسی هسته‌ای شناخته می‌شود. برگزاری مذاکرات در این سطح، نشانه‌ای از ورود گفت‌وگوها به مرحله‌ای تخصصی‌تر تلقی می‌شود؛ مرحله‌ای که معمولاً بر جزئیات فنی، سازوکارهای نظارتی و چارچوب‌های اجرایی توافق احتمالی تمرکز دارد.
این اظهارات، در کنار ارزیابی‌های مثبت مقام‌های ایرانی، نشان‌دهنده تثبیت نقش عمان به‌عنوان میانجی محوری در یکی از حساس‌ترین پرونده‌های دیپلماتیک جهان است؛ مسیری که اکنون با انتقال به سطح کارشناسی در وین، وارد مرحله‌ای تعیین‌کننده‌تر شده است.
در حالی که مقام‌های ایرانی و میانجی عمانی از پیشرفت در مذاکرات ژنو سخن می‌گویند، گزارش تازه‌ای از رسانه آمریکایی «آکسیوس» تصویری متفاوت از فضای گفت‌وگوها ارائه می‌دهد؛ تصویری که از وجود «ناامیدی» در میان مقام‌های آمریکایی نسبت به مواضع تهران حکایت دارد.
باراک راوید، خبرنگار این پایگاه خبری، شامگاه پنج‌شنبه در پیامی در شبکه اجتماعی «ایکس» به نقل از یک منبع آگاه از روند مذاکرات نوشت که استیو ویتکاف و جرد کوشنر، از مشاوران نزدیک دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، از آنچه در جریان مذاکرات از عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، شنیده‌اند، ابراز ناامیدی کرده‌اند. به گفته این منبع، مواضع مطرح‌شده از سوی طرف ایرانی نتوانسته انتظارات تیم آمریکایی را برآورده کند. با این حال، راوید تأکید کرد که این ناامیدی به توقف کامل روند گفت‌وگوها منجر نشده و یک دور دیگر از مذاکرات همچنان در ژنو در حال برگزاری است؛ نشانه‌ای که بیانگر تداوم تلاش‌های دیپلماتیک، حتی در سایه اختلاف‌های جدی، تلقی می‌شود.
سایه «رپتور» بر آسمان اسرائیل؛ استقرار اف-۲۲های آمریکایی
در یکی از حساس‌ترین مقاطع تقابل دیپلماتیک میان تهران و واشینگتن، فرود ۱۲ فروند جنگنده پنهانکار اف-۲۲ آمریکا در اسرائیل، معادلات سیاسی و نظامی منطقه را وارد مرحله‌ای تازه کرده است؛ اقدامی که از نگاه ناظران، بیش از آنکه یک جابه‌جایی معمول نظامی باشد، حامل پیامی روشن از آمادگی و فشار استراتژیک تلقی می‌شود.
بر اساس گزارش منابع امنیتی که با روزنامه «یدیعوت آحرونوت» گفت‌وگو کرده‌اند، زمان‌بندی استقرار این جنگنده‌ها کاملاً حساب‌شده بوده و همزمانی آن با مذاکرات میان ایران و ایالات متحده، نمی‌تواند تصادفی تلقی شود. این منابع تأکید کرده‌اند که ورود اف-۲۲ها دقیقاً دو روز پیش از آغاز گفت‌وگوهای ژنو انجام شده است؛ اقدامی که می‌تواند بخشی از راهبرد فشار چندلایه واشینگتن برای تقویت موقعیت خود بر سر میز مذاکره باشد.
از منظر راهبردی، حضور این جنگنده‌ها به‌عنوان یکی از پیشرفته‌ترین ابزارهای برتری هوایی آمریکا، این پیام را منتقل می‌کند که گزینه نظامی همچنان به‌عنوان بخشی از محاسبات آمریکا باقی مانده است. در صورت شکست مذاکرات و صدور دستور حمله از سوی رئیس‌جمهور دونالد ترامپ، این جنگنده‌ها قادر خواهند بود به‌سرعت در چارچوب یک عملیات گسترده‌تر، با دیگر هواپیماهای تهاجمی آمریکا مستقر در منطقه هماهنگ شده و نقش کلیدی در اجرای مأموریت‌های احتمالی ایفا کنند.
انتخاب اسرائیل به‌عنوان محل استقرار نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. تحلیلگران معتقدند این اقدام نشانه‌ای از سطح بی‌سابقه هماهنگی نظامی میان واشینگتن و تل‌آویو است و این پیام را مخابره می‌کند که هرگونه اقدام احتمالی علیه ایران، در قالب یک چارچوب مشترک و با برنامه‌ریزی دقیق انجام خواهد شد. چنین استقراری، علاوه بر جنبه عملیاتی، کارکرد بازدارندگی و روانی نیز دارد و می‌تواند بخشی از جنگ محاسباتی میان طرفین تلقی شود.
جنگنده اف-۲۲ «رپتور» که نخستین پرواز خود را در سال ۱۹۹۰ انجام داد، اساساً برای تضمین برتری هوایی طراحی شده است، اما به‌مرور به یک پلتفرم چندمنظوره با قابلیت انجام عملیات تهاجمی، شناسایی پیشرفته و جنگ الکترونیک تبدیل شده است. هزینه تولید هر فروند از این جنگنده بیش از ۲۰۰ میلیون دلار برآورد می‌شود و برخلاف جنگنده اف-۳۵، به دلیل محدودیت‌های قانونی ایالات متحده، هرگز به هیچ کشور دیگری فروخته نشده است؛ موضوعی که استقرار آن خارج از خاک آمریکا را به رخدادی کم‌سابقه و از نظر راهبردی قابل‌توجه تبدیل می‌کند.
گزینه نظامی به‌عنوان «پیروزی نمادین» در محاسبات ترامپ
روزنامه نیویورک‌تایمز به نقل از مقامات آمریکایی گزارش داده است که دولت دونالد ترامپ در حال بررسی گزینه انجام حملات نظامی محدود علیه ایران است؛ حملاتی که تأسیسات هسته‌ای و زیرساخت‌های موشکی را هدف قرار می‌دهد، اما هدف اصلی آن ممکن است بیش از آنکه نظامی باشد، دارای کارکرد نمادین و سیاسی باشد. بر اساس این گزارش، یکی از اهداف کلیدی این حملات احتمالی، وادار کردن ایران به اعلام صریح و رسمی مبنی بر عدم تلاش برای دستیابی به سلاح هسته‌ای است. این در حالی است که تهران پیش‌تر چنین موضعی را اعلام کرده، اما مقام‌های اطلاعاتی آمریکا این تعهد را برای رفع نگرانی‌های خود کافی نمی‌دانند.
مقام‌های آمریکایی تأکید کرده‌اند که راهبرد اصلی پشت این سناریو، وارد کردن ضربات هدفمند به تأسیسات هسته‌ای و موشکی ایران است تا از یک سو توان بازدارندگی ایران کاهش یابد و از سوی دیگر، رهبران جمهوری اسلامی به ارائه امتیازاتی مشخص در مذاکرات احتمالی آینده وادار شوند. این رویکرد، به‌جای تمرکز بر نابودی کامل زیرساخت‌ها، بیشتر بر ایجاد اهرم فشار سیاسی و روانی متمرکز است.
بر اساس ارزیابی‌های اطلاعاتی جدید، حملاتی که ترامپ در سال گذشته از آن‌ها سخن گفته بود، نتوانستند سه سایت هسته‌ای اصلی ایران را به‌طور کامل نابود کنند و تنها موجب اختلال موقت در عملکرد آن‌ها شدند. این مسئله نشان می‌دهد که حتی حملات مستقیم نیز ممکن است نتوانند به‌طور قطعی برنامه هسته‌ای ایران را متوقف کنند. در همین حال، توانایی ایران در توسعه موشک‌های جدید و پراکنده‌سازی زیرساخت‌های پرتاب، پیچیدگی هرگونه عملیات نظامی را افزایش داده و احتمال موفقیت کامل چنین حملاتی را کاهش داده است.