مردم در جستجوی هوای تازه!

   نادر فلزیان-به دنبال افزایش علاقه جامعه بین المللی به هوای پاک و تأکید بر لزوم تلاش بیشتر برای بهبود کیفیت هوا و حفظ سلامت انسان، مجمع عمومی سازمان ملل متحد، هفتم سپتامبر را در تقویم خود به نام روز جهانی هوای پاک برای آسمان های آبی  نامگذاری کرده است.
آلودگی هوا به عنوان یک چالش جهانی و فرامرزی دارای آثار گسترده ای است که از جمله می توان به اثرات جبران ناپذیر آن بر سلامت انسان که از اصلی ترین عوامل مرگ و میر در سطح جهان با سالانه ۷ میلیون مرگ زودرس به شمار می رود، اشاره کرد.  
اولین مراسم روز جهانی هوای پاک برای آسمان های آبی با هدف ایجاد اقدام جامعه جهانی برای تشویق همکاری ها در سطوح مختلف ملی، منطقه ای و بین المللی و مقابله با آلودگی هوا، با شعار هوای پاک برای همه در هفتم سپتامبر سال ۲۰۲۰ برگزار شد، دومین مراسم این روز نیز با موضوع هوای سالم، سیاره سالم در هفتم سپتامبر برابر با ۱۶ شهریور ماه سال گذشته به صورت آنلاین برگزار شد.   فردا در 7سپتامبر 2022، جهان سومین روز جهانی هوای پاک برای آسمان آبی را جشن می گیرد و خواستار اقدام جهانی برای مبارزه با آلودگی هوا، یکی از بزرگترین چالش های بهداشتی و زیست محیطی زمان ما است. این روز از همه ما دعوت می کند تا در نظر بگیریم که چگونه می توانیم از اقدام برای هوای پاک در کشورها، شهرها و مشاغل خود حمایت کنیم و تغییراتی در زندگی روزمره خود برای کاهش آلودگی هوا ایجاد کنیم. این اقدامات به نوبه خود به نفع سلامت مردم، محافظت از اکوسیستم ها و کاهش آلاینده های هوا و گازهای گلخانه ای است که باعث گرم شدن آب و هوا می شود. جالب است بدانید تهران از ابتدای سال ۲ روز هوای پاک، ۷۷ روز هوای قابل قبول، ۷۴ روز هوای ناسالم برای افراد حساس جامعه، یک روز بسیار ناسالم و ۲ روز هوای خطرناک داشته است.
آلودگی هوا
آلودگی هوا یعنی حضور یک، چند و یا مخلوطی از آلوده کننده های مختلف در هوای آزاد، به اندازه ای است که برای انسان مضر بوده و یا موجب زیان رساندن به حیوانات، گیاهان و اموال شود. اما پدیده آلودگی هوا در مناطق شهری، یکی از ره آوردهای انقلاب صنعتی است که از سیصد سال قبل شروع و با توسعه صنعتی و زیاد شدن شهرها بر میزان و شدت آن روز به روز افزوده می شود. تکیه اساسی بر منابع انرژی فسیلی از قبیل زغال، نفت، گاز و در نهایت آزاد شدن مواد ناشی از احتراق این مواد، فرآورده های مضر و زیان بخشی را به همراه می آورد که حیات موجودات زنده به ویژه انسانها را تهدید می نماید. از نخستین دهه های قرن بیستم، به دنبال مشاهده ارتباط میان آلودگی هوا و تخریب محیط زیست، بسیاری از کشورهای صنعتی پیشرفته، تحقیقات و برنامه های علمی برای کنترل آلاینده های بسیار مضر را آغاز نمودند، اما متاسفانه در اکثر قریب به اتفاق کشورهای در حال رشد این مسئله آن طور که باید مورد توجه قرار نگرفته و وضعیت آلودگی هوا در شهرهای بزرگ رو به وخامت گذاشته است.
منابع آلودگی هوا
منابع آلوده کننده هوا به دو قسمت طبیعی و مصنوعی تقسیم بندی می شود.
۱- منابع طبیعی
– فعالیت های آتشفشانها و آتش سوزی جنگل ها
– گرد و غبار طبیعی
– دود و منوکسید کربن ناشی از آتش سوزی ها
– گاز رادون ناشی از کانی های زمین
– درختان کاج که ترکیبات آلی را از خود متصاعد می کنند.
۲- منابع مصنوعی:
وسایل نقلیه موتوری مشکلی اساسی هستند که دی اکسید نیتروژن که مهمترین آلوده کننده هوا است را تولید می کنند. سایر منابع مصنوعی آلوده کننده هوا عبارتند از زغال سنگ، صنایع مختلف آلودگیهای ناشی از سوزاندن بقایای کشاورزی و … .
آلودگي هوا و مسموميت گياهان
گياهان، قربانيان ناخواسته آلودگي هوا هستند و بر اثر آلودگي هوا مسموم مي شوند. بر اين اساس، با اين که گياهان از عوامل مهم کاهش آلودگي هوا بـه شمـار مي آينـد، ولـي افزايـش مقـدار و غلظت آلوده کننده ها در 10 سال گذشته موجب شده تا گياهان نيز آسيب ببينند. تحقيقات نشان مي دهد يکي از اين عوامل تاثيرگذار، دي اکسيد گوگرد است، اين گاز در فضا اکسيد مي شود و در بخار آب حل مي گردد و به اين ترتيب، اسيدسولفوريک توليد مي کند. اين اسيد باعث افزايش اسيديته باران مي شود و مسموميت موضعي در گياهان به وجود مي آورد. همچنين اين گاز از طريق روزنه ها وارد گياهان مي شود و با آب موجود در گياه، توليد اسيد مي کند که اين اسيد باعث مسموميت گياه، تخريب روزنه ها و مانع فتوسنتز مي شود.
آلودگي هوا و آثار آن بر بارداري
تحقيقات نشان داده است طيف وسيعي از اختلالات و عوارض آلودگي هوا بر دستگاه توليد مثل، بارداي، جنين و نوزاد اثر مي گذارد. همچنيـن تحقيقاتـي در مـردان درخصـوص تغييـرات کيفـي و کمـي اسپـرم صتورت گرفته که نشان دهنده نقش منفي آلاينده هايي مثل سرب، دي اکسيد گوگرد و ذرات معلق است.
بررسي ها نشان مي دهد؛ اثرات آلاينده ها بر جنين شامل عوارضي مانند وزن پايين زمان تولد، تاخير رشد داخل رحمي و مرگ داخل رحمي است که آلاينده هاي منواکسيد کربن، دي اکسيد گوگرد و ذرات معلق، بيشترين تاثير را در اين ميان دارند. ميزان مواجهه مادر با گروهي از ذرات معلق يا هيدروکربـن در هشتميـن مـاه بارداري بـر رشد جنين اثر مستقيم دارد. اين اتفاق بيشتر در نواحي صنعتي و شهرهاي بزرگ بويژه در زمستان رخ مي دهد. از سوي ديگر، تحقيقات نشان مي دهد زنان بيشترين گروه آسيب پذير و در معرض خطر آلودگي هوا در منزل هستند.
 ابتلا به بيماریها بر اثر تنفس هوای آلوده
بر اساس تحقيقات، وسايل نقليه موتوري در شهرهايي مانند تهران بيش از 95 درصد از منواکسيد کربن موجود در هوا را توليد مي کنند که تنفس آن، به سکته هاي قلبي و مغزي منجر مي شود. غلظت منواکسيد کربن در ساعات اوليه صبح و ساعات پاياني روز به بيشترين مقدار خود مي رسد؛ در صورتي که در روزهاي آخر هفته و تعطيل، غلظت اين آلاينده ها در ساعات پاياني روز کاهش قابل توجهي مي يابد. حتي مقدار بسيار کم کربوکسي هموگلوبين باعث آثار فيزيولوژيک مهمي در بدن مي شود و با افزايش آن، درصد اين اثرات افزايش مي يابد.
افراد مبتلا به بيماري هاي قلبي نسبت به افزايش کربوکسي هموگلوبين، بسيار حساس هستند زيرا با افزايش غلظت اين ترکيب در خون، قلب بايد براي جبران کمبود اکسيژن، سريع تر کار کند. مطالعات نشان مي دهد حتي در مقادير کمتر از 2 درصد نيز احتمال حمله قلبي در افراد وجود دارد. کاهش غلظت اکسيژن در خون، بر فعاليت مغز نيز تاثير به سزايي دارد.
حمل و نقل و آلودگي هوا
در حال حاضر، بسياري از شهرها حتي در کشورهاي توسعه يافته داراي سطوح خطرناکي از آلودگي هوا هستند. اين معضل بزرگ از طريق جريان باد يا حرکت وسايل نقليه موتوري در شهرها منتشر مي شوند. ورود خودروهاي بيشتر در جاده ها و خيابان هاي يکسان به معني ترافيک سنگين تر و هواي کثيف تر است. آلودگي هاي ميکروبي حاصل از حمل و نقل در شهر نيز قابل توجه است.
تحقيقات نشان مي دهند زندگي در مجاورت بزرگراه هاي پر ترافيک با نرخ سرطان در کودکان ارتباط مستقيم دارد، به طوري که کودکان ساکن در منازل مجاور خيابان هايي که بالغ بر 20 هزار خودرو در آن به طور روزانه تردد مي کنند، حدود 6 برابر بيشتر از ديگر کودکان در معرض آسيب هستند. دليل اصلي سرطان خون در کودکان و بزرگسالان، تاثير هيدروکربن هاي حلقوي از جمله بنزن است که منبع عمده انتشار آنها خودروها هستند.
در مواقع آلودگی هوا چه باید کرد ؟
* در روزهای بحرانی آلودگی هوا حتی الامکان از تردد در محدوده های مرکزی و پر ترافیک شهر اجتناب کنید.
* استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی در سفرهای روزانه درون شهری خود را جایگزین خودروهای شخصی نمائید.
* فعالیت یا بازی کودکان در محیطهای باز را محدود نمائید.
* افراد مسن یا افراد با بیماریهای قلبی، ریوی نظیر آسم، برونشیت مزمن و نارسائی قلبی از خروج از خانه اجتناب نمایند.
 سطوح مختلف کیفیت هوا
شاخص کیفیت هوا یا آلودگی عددی است که توسط سازمان‌های دولتی برای سنجش آلودگی هوای یک منطقه و پیش‌بینی آینده آن به کار می‌رود. با افزایش عدد شاخص آلودگی، احتمال در خطر قرار گرفتن سلامت عمومی بالاتر می‌رود. برخی کشورها مانند کانادا، مالزی و سنگاپور شاخص‌های ملی متعلق به خودشان را برای تعیین کیفیت هوا توسعه داده اند. هوای پاک: کیفیت هوا در این شرایط رضایت بخش است و دارای خطری ناچیز یا فاقد خطر برای سلامتی است. سالم: در این شرایط کیفیت هوا قابل قبول و برای برخی از افراد با ملاحظات بهداشتی خاص همراه است. در این شرایط اگر فردی نسبت به ذرات معلق، دی‌اکسید نیتروژن و ازن حساسیت ویژه داشته باشد، ممکن است علائم تنفسی از خود بروز دهد. ناسالم برای گروه‌های حساس: افرادی مانند بیماران قلبی، سالمندان، کودکان و زنان باردار که جز گروه‌های حساس هستند، ممکن است در این شرایط اثرات بهداشتی خاصی را تجربه کنند؛ البته اکثریت مردم تحت تأثیر قرار نمی‌گیرند. ناسالم: در این حالت هر فردی ممکن است اثرات سو بهداشتی را تجربه و اعضای گروه‌های حساس نشانه‌های حادتری را بروز خواهند داد. بسیار ناسالم: در شرایط بسیار ناسالم هر فرد ممکن است تحت خطر اثرات جدی بهداشتی قرار بگیرد و در شرایط خطرناک نیز اخطاری جدی برای سلامتی همه افراد و بیانگر شرایط اضطراری است.
مکانیزم کارکرد ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا
بر اساس استانداردهای بین‌المللی ۶ نوع آلاینده به صورت روزانه اندازه گیری می‌شود که برخی از آنها شامل مونواکسیدکربن، دی‌اکسید گوگرد، دی‌اکسید نیتروژن، ازن و ذرات معلق با قطری کمتر از ۲.۵ میکرون است.
تأثیر سرب در هنگام آلودگی هوا
سرب فلزی نرم و به رنگ خاکستری متمایل به آبی یا نقره‌ای کبود است. حدوداً ۵.۳ میلیون تن از این فلز در سراسر دنیا سالانه مصرف می‌شود و بعد از آهن دومین فلز پر مصرف صنعتی است؛ چیزهایی مانند کابل‌ها و مواد شیمیایی و البته باتری‌های الکتریکی بالاترین مصرف سرب را به خود اختصاص داده‌اند.
سرب سبب اختلال در واکنش‌های آنزیمی بدن و بخصوص در سنتز مولکول می‌شود که قسمت اساسی هموگلوبین بوده و برای انتقال اکسیژن در تمام بدن انسان، جز اساسی است. همچنین سرب سبب کاهش عمر گلبول‌های قرمز خون می‌شود و باعث عوارض کلیوی، قلبی و عصبی خواهد شد.
عوامل آلودگی هوا
اگر غلظت گازها و ذرات مضر برای سلامت انسان و سایر موجودات زنده در هوای مورد تنفس آنها افزایش پیدا کند، یعنی هوا دچار آلودگی شده است. عواملی مانند سوخت‌های فسیلی، کارخانه و نیروگاه‌ها، کشاورزی و استفاده از کودهای شیمیایی، بسیاری از فعالیت‌های خانگی مانند پخت و پز، عطر و ادکلن ها، گرد و خاک و… باعث آلودگی هوا خواهد شد.
چگونگی مقابل با عوامل آلودگی هوا
برای مقابله با آلودگی هوا می‌توان از راه‌هایی مانند استفاده از حمل و نقل عمومی، الزام کارخانه‌ها به رعایت استانداردهای آلایندگی، روش‌های حفاظت از خود در برابر آلودگی هوا، استفاده از ماسک در فضای باز، تغذیه مناسب، نگهداری گیاهان تصفیه کننده هوا و استفاده از دستگاه تصفیه‌هوا کمک بگیریم.
اهمیت هوای پاک
هوای تمیز موجب تحریک مغز، افزایش کارایی، تحریک گردش خون و سوخت و ساز بدن می‌شود. تنفس هوای سالم نیز برای کودکان و نوجوانان ضروری و موجب افزایش یادگیری و شادابی کودکان می‌شود. اگر به طور مکرر هوای آلوده تنفس شود موجب افسردگی، کاهش یادگیری، بروز بیماری‌هایی چون آسم، برونشیت و سرطان در کودکان می‌شود.
۵ راهکار مهم برای داشتن هوای پاک
 ۱-فرهنگ سازی زیست محیطی و اجرای برنامه های آموزشی با کمک سازمان مردم نهاد و انجمن های فعالان زیست محیطی
 ۲- استفاده نکردن از خودرو در موارد غیر ضرور امری اجتناب ناپذیر است. می توان با پیدا کردن راه حل های خلاقانه برای کمترین وابستگی به اتومبیل مثلا درخصوص خودروها می توان طرح های زوج و فرد را اجرا کرد.
 ۳-یکی از بهترین راه های مقابله با آلودگی هوا استفاده از دوچرخه است تا علاوه بر کمک به کاهش آلودگی هوا، ورزش هم کرده باشیم.
۴-حدالامکان از وسایل حمل و نقل عمومی مانند اتوبوس،مینی بوس، مترو،وغیرو…استفاده کنیم تا هم به کاهش آلودگی هوا و هم از انتشار بیش از حد کربن جلوگیری کرده باشیم.
۵- توسعه و رونق دادن به اتومبیل های الکتریکی (hybrid) بهترین انتخاب برای کاهش آلودگی هوا می باشد.