سیاست
«اردشیر گراوند»، پژوهشگر اجتماعی و مدیر پیشین مرکز رصد امور اجتماعی وزارت کشورراهکار برون رفت جامعه ایرانی از شرایط کنونی را بازگشت مردم دانست و گفت: منظور از این بازگشت آن است که مدیریت کشور را محلهبهمحله و با مشارکت خود مردم، بهویژه جوانان همان محلات، پیش ببریم. این رویکرد هم از نظر علمی قابل دفاع است و هم میتوان برای آن سازوکار اجرایی مناسبی طراحی کرد. وی افزود: تابستان سال گذشته، در قالب سفری به ۱۷ کشور و با پیمودن حدود ۲۲ هزار کیلومتر رانندگی، از نزدیک تجربه کشورهای مختلف را بررسی کردم. کشورهایی که از ظرفیتهای محلی و مشارکت مردم استفاده میکنند، زیباتر، منظمتر و برخوردار از قواعد مدیریتی کارآمدتری هستند. در مقابل، کشورهایی که بیش از اندازه به دولت و ساختارهای متمرکز متکی هستند، معمولاً با بینظمی، ضعف در مدیریت و وضعیت نامناسبتری مواجهاند. بنابراین، حکمرانی محلی یکی از مهمترین ابعاد حکمرانی کلان است. این پژوهشگر اجتماعی اظهار داشت: برای نمونه، اسپانیا یکی از کشورهایی است که میتوان تجربه آن را بررسی کرد. در این کشور، همه ایالات از استقلال و اختیارات قابلتوجهی برخوردارند و میان آنها نوعی رقابت در زمینه توسعه و زیباسازی مناطق شکل گرفته است. این رقابت را میتوان به رقابت میان تیمهای فوتبال رئال مادرید و بارسلونا تشبیه کرد. مدل حکمرانی محلی زمینهساز شکلگیری پیوندهای اجتماعی و فرهنگی است گراوند ادامه داد: همانطور که میان این دو تیم رقابتی جدی وجود دارد، در زمینه ساماندهی شهری، زیباسازی، نظم و توسعه مناطق نیز رقابت قابلتوجهی میان مناطق مختلف اسپانیا دیده میشود. این نوع رقابت و مدیریت محلی در ابعاد مختلف زندگی اجتماعی و شهری تأثیرگذار است. در واقع، مدل حکمرانی محلی میتواند زمینهساز شکلگیری پیوندهای اجتماعی و فرهنگی شود و به تقویت انسجام و توسعه کشور کمک کند. وی در پاسخ به این پرسش که مشارکت محلات و مساجد در فرایند تصمیم گیری چگونه میتواند حاکمیت را در اتخاذ تصمیمات متناسب با جامعه یاری کند؟ گفـت: گاهی افرادی تلاش میکنند از موضوع مسجد محوری برداشت نادرستی ارائه دهند یا آن را در مقابل محلهمحوری قرار دهند در حالی که مسجد جزء لاینفک محله است. در هر محله ممکن است مسجد، کلیسا، مدرسه، خانه فرهنگ، سرای محله، معتمدان، ریشسفیدان و دیگر عناصر اجتماعی و فرهنگی حضور داشته باشند. همه این عناصر در شکلگیری هویت و شبکه ارتباطی محله نقش دارند. وقتی از محلهمحوری صحبت میکنیم مسجد نیز یکی از کانونهای مهم آن به شمار میرود گراوند تصریح کرد: روحانی مسجد، ریشسفیدان، معتمدان و حتی کسبه محلی و دیگر افراد مورد اعتماد مردم، میتوانند از ارکان مهم مدیریت محله باشند. بنابراین، وقتی از محلهمحوری صحبت میکنیم، مسجد نیز یکی از کانونهای مهم آن به شمار میرود. اینکه بخواهیم مسجدمحوری را در مقابل محلهمحوری قرار دهیم، اساساً برداشت درستی نیست زیرا یکی از ارکان بنیادین محله، مسجد و روحانی محله هستند. بنابراین محلهمحوری به معنای نادیده گرفتن مسجد نیست؛ همانطور که نمیتوان سایر عناصر اجتماعی و فرهنگی محله را نیز نادیده گرفت. وی در پاسخ به این پرسش که مسجد چگونه میتواند از یک مرکز صرفاً مذهبی به پایگاهی برای فرهنگسازی و اصلاح الگوی مصرف تبدیل شود، گفت: مسجد از گذشته کارکردهای متنوعی داشته است و نباید آن را صرفاً به کارکرد عبادی محدود کرد. باید کارکردهای متنوع و واقعی برای مساجد تعریف کنیم. مسجد باید خدماتی به مردم ارائه دهد بهگونهای که خانوادهها بتوانند فرزندان خود را برای شرکت در کلاسهای آموزشی و برنامههای فرهنگی به مسجد بفرستند و زنان و مردان نیز با نگرشها و سبکهای زندگی متفاوت، بتوانند از امکانات آن استفاده کنند. این پژوهشگر اجتماعی با بیان اینکه مسجد باید به محل مراجعه عموم مردم تبدیل شود، افزود: ما در مقطعی، مساجد محلات را به محلی برای گزینش و دستهبندی مردم تبدیل کردیم؛ به این معنا که اگر مسجد را به محلی برای گزینش افراد بر اساس گرایشهای سیاسی و اعتقادی آنها تبدیل کنیم، طبیعی است که با همین وضعیت مواجه خواهیم شد. در حالی که مسجد باید کارکردهای بنیادین خود را احیا کند و محل رجوع و رفع نیازهای مردم از اقشار مختلف جامعه باشد. وی اظهار داشت: برای مثال، اگر ظهرها به مسجد نور در میدان فاطمی تهران مراجعه کنید و نماز جماعت آن را ببینید شاهد حضور اقشار مختلف مردم در آنجا خواهید بود و میتوانید با بخشی از ظرفیتهای اجتماعی این مسجد آشنا شوید. این مسجد درمانگاه دارد، محل برگزاری اجتماعات است و حتی خدمات بانکی نیز ارائه میدهد. این همان مفهوم چندکارکردی بودن مسجد است که امروزه از آن با عنوان «مولتیفانکشنال» یاد میشود. مسجد باید پیش از هر چیز مأمن مردم و محل مراجعه همه اقشار جامعه، با اعتقادات و نگرشهای مختلف، باشد. مشارکت مردم مهمترین مؤلفه برای عبور از ناترازی انرژی است گراوند در پاسخ به این پرسش که آیا بدون مشارکت مستقیم مردم امکان عبور از وضعیت ناترازی انرژی وجود دارد؟ گفت: مشارکت مردم مهمترین مؤلفه در این زمینه است. اگر رئیسجمهور بخواهد اقدام عملی انجام دهد که به نتیجه برسد، باید بهطور جدی موانع مشارکت مردم را برطرف کند و دستگاههای دولتی را از سر راه فعالیت و ابتکار عمل مردم کنار بزند. واقعیت این است که برخی دستگاههای دولتی آنقدر برای مردم مزاحمت ایجاد میکنند که عملاً امکان مشارکت و فعالیت مؤثر از آنها گرفته میشود. وی ادامه داد: مردم باید بدانند که اگر مصرف خود را کاهش دهند، این صرفهجویی چه نتیجهای خواهد داشت و چه منفعتی برای کل جامعه ایجاد میکند. باید اطمینان داشته باشند که گاز یا برقی که مصرف نمیکنند، در جای دیگری به شکلی مؤثر مورد استفاده قرار میگیرد و منفعت آن به همه مردم میرسد. در واقع، نمیتوان صرفاً از مردم انتظار داشت که مصرف گاز و برق خود را کاهش دهند، بدون اینکه بدانند نتیجه این اقدام چیست و چه عوایدی برای آنها دارد. این پژوهشگر اجتماعی اظهار داشت: برای نمونه، درباره مصرف بنزین نیز ارقام بسیار بالایی مطرح میشود. مصرف روزانه بنزین کشور حدود ۱۲۴ میلیون لیتر اعلام میشود؛ رقمی که ۴ الی ۵ برابر مصرف ترکیه است و نیازمند بررسی جدی از منظر بهرهوری و مدیریت مصرف است. باید پرسید چرا مصرف بنزین در کشور تا این اندازه بالاست و چه عواملی موجب شده است که میزان مصرف ما چند برابر برخی کشورهای دیگر، از جمله ترکیه، باشد. وی تاکید کرد: از سوی دیگر، باید به نحوه توزیع و تخصیص سوخت نیز توجه کنیم. برای مثال، خودروی خارجی ممکن است به ازای هر ۱۰۰ کیلومتر حدود ۷ لیتر بنزین مصرف کند، در حالی که خودرویی مانند پراید ممکن است برای پیمودن همین مسافت حدود ۱۵ لیتر بنزین مصرف کند. با این حال، سیاست تخصیص سوخت باید بهگونهای باشد که بهرهوری و میزان مصرف خودروها نیز در آن مورد توجه قرار گیرد. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح میشود که چرا باید از مردم انتظار داشته باشیم مصرف خود را کاهش دهند، اما در مقابل، سازوکارهای عادلانه و منطقی برای مدیریت مصرف و تخصیص سوخت وجود نداشته باشد؟ مردم باید اطمینان یابند منافع حاصل از صرفهجویی به شکل عادلانه در اختیار جامعه قرار میگیرد گراوند با بیان اینکه اگر قرار است مردم در مدیریت مصرف انرژی و سوخت مشارکت کنند، باید احساس کنند که با آنها منصفانه رفتار میشود، گفت: نمیتوان از یک شهروند انتظار داشت که برای کاهش مصرف بنزین، خودروی خود را کمتر روشن کند، اما در عین حال نسبت به نحوه واردات خودرو، استاندارد مصرف آن و سیاستهای تخصیص سوخت احساس بیعدالتی داشته باشد. مردم باید اطمینان پیدا کنند که کاهش مصرف آنها به بهبود وضعیت عمومی کشور منجر میشود و منافع حاصل از صرفهجویی نیز به شکل عادلانه در اختیار جامعه قرار میگیرد. بدون ایجاد اعتمادی، جلب مشارکت عمومی برای عبور از ناترازی انرژی دشوار خواهد بود وی ادامه داد: بدون ایجاد چنین اعتمادی، جلب مشارکت عمومی برای عبور از ناترازی انرژی دشوار خواهد بود. وقتی از حکمرانی مردممحور صحبت میکنیم، منظور این است که مردم باید احساس کنند اگر برای کشور کاری انجام میدهند، نتیجه و منفعت آن در نهایت به خودشان و جامعه بازمیگردد. نمیتوان انتظار داشت دولت هر تصمیمی که میگیرد اجرا شود، اما در همان حال بخش عمدهای از مردم از فرایند تصمیمگیری و منافع آن کنار گذاشته شوند. گراوند تاکید کرد: در نهایت، مسئله اصلی این است که سیاستگذاری در حوزه انرژی باید بر پایه عدالت، مطالعات علمی، توجه به منافع نسلهای آینده و مشارکت مردم انجام شود. اگر مردم احساس کنند تصمیمات دولت منصفانه است و منافع آن به خودشان و جامعه بازمیگردد، قطعاً همکاری بیشتری در مدیریت مصرف انرژی خواهند داشت.