صفحه اول
مهدی رجبی- در معادلات نظامی جهان، سالها تصور غالب این بود که هر کشوری از تجهیزات پیشرفتهتر، سامانههای شناسایی دقیقتر و فناوریهای پیچیدهتر برخوردار باشد، دست بالاتر را در میدان نبرد خواهد داشت. اما تحولات جنگهای جدید، بهویژه در عرصه پهپادی و جنگ الکترونیک، نشان داده است که برتری فناوری الزاماً به معنای برتری عملیاتی نیست. گاهی آنچه سرنوشت یک نبرد را تغییر میدهد، نه قدرت آتش بیشتر، بلکه توانایی مختل کردن فناوری طرف مقابل است. خبر اعلامشده از سوی روابط عمومی سپاه پاسداران درباره به کنترل درآوردن و فرود سالم یک فروند دیگر از پهپادهای آمریکایی MQM-170 در جنوب قشم، بار دیگر توجهها را به اهمیت جنگ الکترونیک جلب کرده است. بر اساس این اطلاعیه که ۲۶ آبان ۱۴۰۵ منتشر شد، شمار پهپادهای این نوع که به غنیمت گرفته شدهاند به ۹ فروند رسیده است. اکنون با رخدادی فراتر از یک موفقیت تاکتیکی روبهرو خواهیم بود؛ رخدادی که میتواند پرسشهای مهمی درباره آسیبپذیری تجهیزات بدون سرنشین و کارآمدی سامانههای حفاظتی آنها مطرح کند. اهمیت این موضوع در ماهیت جنگهای آینده نهفته است. در جنگ متعارف، قدرت نظامی عمدتاً با تعداد نیروها، جنگندهها، موشکها و تجهیزات سنجیده میشد. اما در جنگهای نوین، کنترل اطلاعات، ارتباطات، موقعیتیابی و سامانههای هدایت به اندازه قدرت آتش اهمیت پیدا کرده است. پهپادی که از پیشرفتهترین دوربینها و حسگرها برخوردار باشد، اگر ارتباط آن با مرکز فرماندهی مختل شود یا سامانههای ناوبری و هدایتش تحت تأثیر قرار گیرند، ممکن است بخش مهمی از کارایی خود را از دست بدهد. از این منظر، جنگ الکترونیک را باید یکی از عرصههای تعیینکننده رقابت نظامی در قرن بیستویکم دانست. در این میدان، هدف صرفاً نابودی تجهیزات دشمن نیست؛ گاهی کافی است سامانههای ارتباطی و کنترلی آن مختل شوند تا یک ابزار پیشرفته به نقطهضعف عملیاتی تبدیل شود. این همان تغییری است که میتواند بخشی از معادلات سنتی برتری نظامی را دگرگون کند. برای ایران نیز اهمیت این حوزه تنها به عرصه دفاعی محدود نمیشود. توسعه توانمندیهای بومی در جنگ الکترونیک، حاصل پیوند دانش دانشگاهی، تخصص مهندسی، تحقیق و توسعه و تجربه عملیاتی است. چنین ظرفیتی، در صورت برخورداری از پشتوانه علمی و صنعتی پایدار، میتواند به یکی از مؤلفههای مهم قدرت ملی تبدیل شود. تجربه جهانی نشان میدهد که اتکای صرف به خرید تجهیزات پیشرفته، بدون توانایی شناخت، نگهداری، بهروزرسانی و توسعه فناوری، نمیتواند امنیت بلندمدت یک کشور را تضمین کند. نکته مهمتر آن است که جنگ الکترونیک، عرصهای نیست که یک کشور بتواند برای همیشه در آن برتری خود را حفظ کند. هر پیشرفت در حوزه اخلال و فریب الکترونیکی، طرف مقابل را به توسعه روشهای مقابله وادار میکند. بنابراین، موفقیت امروز تنها زمانی ارزش راهبردی خواهد داشت که به یادگیری مستمر، ارتقای فناوری و حفظ برتری علمی منجر شود. در این میان، سرمایه انسانی و نسل جوان متخصص اهمیت ویژهای دارد. اگر قرار است دستاوردهای دفاعی به یک مزیت پایدار تبدیل شوند، باید دانشگاه، صنعت، مراکز پژوهشی و مجموعههای فناورانه در یک زنجیره منسجم قرار گیرند. فناوری دفاعی نباید به فعالیتی محدود در چند مجموعه خاص تبدیل شود؛ بلکه باید از ظرفیت گسترده علمی کشور برای توسعه آن استفاده کرد. واقعیت این است که در جهان امروز، قدرت تنها در اختیار کسانی نیست که گرانترین و پیچیدهترین تجهیزات را در اختیار دارند؛ بلکه متعلق به کشورهایی است که میتوانند فناوری را بفهمند، از آن بهره بگیرند و در برابر آن راهحلهای مؤثر طراحی کنند. خبر بهغنیمتگرفتن پهپادهای آمریکایی، میتواند نشانهای از اهمیت این تغییر در معادلات دفاعی باشد. با این همه، پیام اصلی این تحولات نباید صرفاً به ثبت یک موفقیت نظامی محدود بماند. دستاورد واقعی آن است که تجربه عملیاتی به دانش پایدار، دانش به فناوری بومی و فناوری به قدرت ملی تبدیل شود. در جهان جدید، برتری نه یک دارایی ثابت، بلکه نتیجه رقابت بیوقفه در عرصه علم، نوآوری و یادگیری است. جنگ الکترونیک بیش از هر چیز یادآور همین حقیقت است: آینده قدرت را نه فقط تجهیزات، بلکه مغزهایی میسازند که توانایی طراحی، تغییر و غلبه بر محدودیتهای فناوری را دارند.