جامعه
فتانه سیدی- آیا شوراهای شهر در ایران تجربه موفقی بوده اند؟برای پاسخ دقیق باید میان دو موضوع تفاوت بگذاریم: موفقیت شوراهای شهر در ایجاد نهاد انتخابی و مشارکت سیاسی مردم و موفقیت آنها در بهبود اداره شهرها و حل مسائل شهری. این دو الزاماً یکسان نیستند. شوراهای شهر در ایران از سال ۱۳۷۸ وارد ساختار رسمی مدیریت شهری شدند. از آن زمان، شهروندان امکان یافتهاند نمایندگان محلی خود را انتخاب کنند و شوراها در انتخاب شهردار، تصویب بودجه و نظارت بر عملکرد شهرداری نقش داشته باشند. اما پرسش مهمتر این است که این اختیارات تا چه اندازه به بهبود خدمات شهری، پاسخگویی و مشارکت مؤثر مردم منجر شده است. بررسی پژوهشهای دانشگاهی و مطالعات سیاستی نشان میدهد تجربه شوراهای شهر در ایران دستاوردهای مشخصی داشته، اما در تحقق اهداف اصلی تمرکززدایی و مشارکت مستمر شهروندان با محدودیتهای جدی روبهرو بوده است. بنابراین، ارزیابی عملکرد شوراها باید بُعدبهبُعد انجام شود، نه با یک پاسخ صفر و یکی.اما شوراها چه دستاوردهایی داشتهاند؟ الف) ایجاد یک سطح انتخابی در مدیریت شهری شوراها توانستهاند انتخاب شهردار و بخشی از تصمیمگیری درباره اداره شهر را از ساختار صرفاً اداری خارج کنند. این تحول، حتی با وجود محدودیتها، یک ظرفیت نهادی برای پاسخگویی مدیران شهری ایجاد کرده است. بر اساس ماده ۷۱ قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور، انتخاب شهردار، تصویب بودجه و نظارت بر عملکرد شهرداری از جمله وظایف شوراهاست. ب) اثرگذاری بر سیاستگذاری شهری شوراها در حوزههایی مانند حملونقل، خدمات شهری، عوارض، بودجه شهرداری، فضای سبز و طرحهای عمرانی امکان تصمیمگیری و نظارت پیدا کردهاند. البته دامنه اثرگذاری آنها در شهرهای مختلف یکسان نیست. ج) ایجاد امکان رقابت و نمایندگی محلی شوراها بستری فراهم کردهاند تا گروههای اجتماعی، متخصصان، فعالان محلی و شهروندان بتوانند از مسیر انتخابات در اداره شهر حضور پیدا کنند. این ظرفیت، یکی از تفاوتهای مهم میان مدیریت شهری صرفاً اداری و مدیریت شهری دارای نهاد انتخابی است. پژوهشهای انجامشده چند مانع ساختاری را برجسته میکنند: محدود بودن اختیارات شوراها:ناتوانی در نظارت مؤثر بر همه دستگاههای شهری وابستگی مالی شهرداریها:محدود شدن استقلال تصمیمگیری محلی ضعف ارتباط مستمر با شهروندان:کاهش مشارکت مردم پس از انتخابات ضعف سازوکار نظارت و شفافیت:دشواری ارزیابی عملکرد و پاسخخواهی تعارضات و مناسبات سیاسی:احتمال غلبه رقابتهای سیاسی بر مسائل تخصصی شهر پژوهش کیومرث اشتریان و حسن کریمیفرد در نشریه «دولتپژوهی» با عنوان «نقد و بررسی عملکرد شوراهای اسلامی شهر در ایران» به این نتیجه رسیده است که تمرکزگرایی، ساختار رانتی و ابهام در جایگاه حقوقی شوراها از عوامل عملکرد نامطلوب آنها بودهاند. یکی از یافتههای مهم پژوهشنامه سیاستی مرکز پژوهشهای مجلس در آبان ۱۴۰۳ این است که شوراها، با وجود فلسفه مشارکتمحور خود، نتوانستهاند سازوکارهای مؤثری برای مشارکت مستمر مردم در سیاستگذاری محلی ایجاد کنند. در این ارزیابی، مسئله اصلی این است که شهروندان پس از انتخاب اعضای شورا، ابزارهای کافی برای اثرگذاری بر تصمیمات، طرح مطالبات و پیگیری مسائل خود ندارند. به بیان دیگر، مشارکت در بسیاری از موارد به رأی دادن در انتخابات محدود میماند. این مسئله در پژوهش دیگری که در سال ۱۴۰۳ در نشریه «توسعه محلی» منتشر شده نیز از زاویه تجربه ۵۰ عضو شوراهای شهر بررسی شده است. یافتههای پژوهش از احساس بیقدرتی و محدودیت نقش نهادی شوراها حکایت دارد. تجربه شوراهای شهر نشان میدهد ایجاد نهاد انتخابی و واگذاری بخشی از مسئولیتهای مدیریت شهری، شرط لازم برای تمرکززدایی است؛ اما بهتنهایی برای تحقق حکمرانی محلی کافی نیست. شوراها در ایران یک لایه انتخابی به مدیریت شهری اضافه کردهاند، اما محدودیت اختیارات، وابستگی منابع، ضعف ارتباط مستمر با مردم و نارسایی سازوکارهای پاسخگویی، دامنه اثرگذاری آنها را محدود کرده است. بنابراین، محلهمحوری نباید به نسخه کوچکشده شوراهای شهر تبدیل شود. اگر قرار است این طرح به اصلاح نظام اداری منجر شود، باید از ابتدا سه حق را برای مردم به رسمیت بشناسد: حق مشارکت در تصمیمگیری؛ حق دسترسی به منابع و بودجه متناسب با مسئولیت؛ حق نظارت و مطالبه پاسخ از مدیران. یک نکته مهم نیز باقی میماند: برای داوری قطعی درباره عملکرد شوراها در سراسر ایران، به دادههای مقایسهای و بهروز درباره کیفیت خدمات، وضعیت مالی، میزان تحقق مصوبات و رضایت شهروندان در شهرهای مختلف نیاز داریم. پژوهشهای موجود، آسیبها را روشن میکنند، اما یک ارزیابی ملی جامع و قابل مقایسه از همه دورهها و شهرها در اختیار نمیگذارند.