صفحه اول
احسان خادمی- در روزهای اخیر، شبکههای اجتماعی بار دیگر میزبان یکی از روایتهای آشنای آخرالزمانی شدهاند: ادعای خاموشی همزمان برق در سراسر جهان در روز ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶. روایتهایی که از قطع برق شهرهای بزرگ، فروپاشی ارتباطات، از کار افتادن اینترنت و حتی اختلال در خدمات حیاتی سخن میگویند. این بار اما ماجرا یک عنصر جذاب هم دارد: سیمپسونها! طرفداران این ادعا به صحنهای از مجموعه انیمیشنی «سیمپسونها» استناد میکنند؛ جایی که تاریخ ۱۷ نوامبر در دفترچه لیزا دیده میشود و داستان از یک خاموشی در شهر خیالی اسپرینگفیلد حکایت دارد. همین شباهت ظاهری کافی بود تا یک داستان تلویزیونی به پیشبینی یک فاجعه جهانی تبدیل شود.اما واقعیت، فاصله زیادی با این روایت دارد. از یک شوخی تلویزیونی تا پیشگویی آخرالزمانی قسمت مورد استناد، با عنوان It’s a Blunderful Life، در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۳ پخش شده است. در این داستان، خاموشی به شهر خیالی اسپرینگفیلد محدود است و هیچ اشارهای به وقوع خاموشی جهانی در سال ۲۰۲۶ وجود ندارد. آنچه در فضای مجازی اتفاق افتاده، جدا کردن یک تصویر از بستر اصلی داستان و افزودن تفسیری تازه به آن است. تاریخ، بدون سال و زمینه روایی، به یک نشانه ظاهراً مرموز تبدیل شده است. این همان سازوکاری است که در بسیاری از شایعات اینترنتی دیده میشود: یک واقعیت ناقص، با یک تفسیر هیجانانگیز ترکیب میشود و در نهایت بهعنوان کشف یک راز پنهان عرضه میشود. یک واقعیت رسمی که به شایعه جان داد ماجرا یک تصادف زمانی هم دارد. در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶ قرار است آزمون سراسری سامانه هشدار اضطراری آمریکا، با همکاری آژانس مدیریت بحران فدرال و کمیسیون ارتباطات فدرال، برگزار شود. این آزمون برای بررسی مسیر انتقال پیامهای اضطراری از طریق رادیو و تلویزیون است؛ نه آزمایش شبکه برق و نه تمرینی برای خاموشی سراسری. اما در فضای شبکههای اجتماعی، همزمانی این دو موضوع بهسرعت بهعنوان نوعی تأیید پنهان تعبیر شده است. یک اتفاق واقعی، به داستانی غیرواقعی اعتبار بخشیده است. آیا جهان واقعاً میتواند یکباره خاموش شود؟ از نظر فنی، شبکههای برق جهان یک سامانه واحد و متصل به یک کلید مرکزی نیستند. کشورها و مناطق مختلف شبکههای تولید، انتقال و توزیع برق مستقل یا منطقهای دارند. البته این به معنای مصونیت جهان از خاموشیهای بزرگ نیست. اختلال در شبکههای بههمپیوسته میتواند به قطع برق گسترده و حتی خاموشی زنجیرهای منجر شود. خاموشی بزرگ سال ۲۰۰۳ در شمالشرق آمریکا و کانادا نمونهای از چنین رخدادی بود. طوفانهای ژئومغناطیسی خورشیدی نیز در شرایط خاص میتوانند به زیرساختهای برق و ارتباطات آسیب بزنند. بنابراین نگرانی درباره امنیت زیرساختهای انرژی موضوعی واقعی و جدی است؛ اما تبدیل این خطر علمی به پیشبینی قطعی یک خاموشی جهانی در تاریخی مشخص، فاقد پشتوانه معتبر است. چرا مردم پیشگوییهای آخرالزمانی را باور میکنند؟ شاید مهمترین بخش این ماجرا نه در آسمان و نه در نیروگاهها، بلکه در ذهن انسانها اتفاق میافتد. در شرایطی که جوامع با جنگ، بحران اقتصادی، تغییرات اقلیمی، ناامنی انرژی و تحولات سریع فناوری روبهرو هستند، روایتهای آخرالزمانی میتوانند بیش از گذشته توجه عمومی را جلب کنند. مردم بهطور طبیعی به اطلاعات تهدیدآمیز حساساند. یک خبر نگرانکننده ممکن است بیشتر از دهها خبر عادی دیده و بازنشر شود. الگوریتمهای شبکههای اجتماعی نیز الزاماً میان محتوای درست و نادرست تفاوتی قائل نمیشوند؛ آنچه توجه و واکنش بیشتری ایجاد کند، شانس بیشتری برای دیدهشدن دارد. در چنین فضایی، یک تصویر ساختگی، یک ویدئوی هوش مصنوعی یا حتی یک صحنه واقعی از یک انیمیشن میتواند به سندی ظاهراً معتبر برای یک ادعای بیپایه تبدیل شود. سیمپسونها پیشگو نیستند؛ ما گاهی گذشته را مطابق ترسهای امروز بازنویسی میکنیم شهرت سیمپسونها به پیشبینی آینده، خود به بخشی از فرهنگ عامه تبدیل شده است. برخی شوخیهای این مجموعه بعدها با رویدادهای واقعی شباهت پیدا کردهاند؛ از جمله اشاره به ریاستجمهوری دونالد ترامپ یا خرید بخشهایی از شرکت فاکس توسط دیزنی. اما میان پیشبینی دقیق و شباهت اتفاقی تفاوت وجود دارد. مجموعهای که بیش از سه دهه درباره سیاست، اقتصاد، فناوری و جامعه داستان ساخته، طبیعتاً ممکن است گاهی با رویدادهای آینده شباهت پیدا کند. آنچه کمتر دیده میشود، انبوهی از شوخیها و پیشبینیهایی است که هرگز محقق نشدهاند. مسئله اصلی، خاموشی برق نیست؛ خاموشی قدرت تشخیص است داستان ۱۷ نوامبر بیش از آنکه درباره یک فاجعه احتمالی در شبکه برق جهان باشد، درباره وضعیت اطلاعرسانی در عصر دیجیتال است. امروز ممکن است یک شایعه از یک خبر رسمی سریعتر منتشر شود، یک تصویر جعلی از یک گزارش علمی معتبرتر به نظر برسد و یک ادعای بیمنبع میلیونها مخاطب پیدا کند. البته آمادگی برای بحرانهای واقعی، از جمله زلزله، سیل، اختلال در شبکه برق و قطع ارتباطات، اقدامی عاقلانه است. داشتن چراغ اضطراری، آب، داروهای ضروری و وسایل ارتباطی جایگزین، بخشی از مدیریت مسئولانه بحران است. اما آمادگی با وحشتزدگی تفاوت دارد. ۱۷ نوامبر قرار نیست بر اساس شواهد موجود به روز خاموشی جهان تبدیل شود. شاید بهتر باشد این تاریخ را به فرصتی برای یادآوری یک ضرورت مهم تبدیل کنیم: در جهانی که اطلاعات با سرعتی بیسابقه منتشر میشود، سواد رسانهای و قدرت تشخیص حقیقت، خود یکی از حیاتیترین زیرساختهای زندگی مدرن است. گاهی آنچه بیش از برق به آن نیاز داریم، روشن نگه داشتن چراغ عقل و تشخیص است.