آیا سه قدرت بزرگ در آستانه تقسیم دوباره جهان هستند؟

 سارا رضایی- دیدار برنامه‌ریزی‌شده دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه در حاشیه نشست APEC در شهر شنژن چین، بار دیگر نام یک رویداد تاریخی را به ادبیات سیاسی جهان بازگردانده است: کنفرانس یالتا.
در فوریه ۱۹۴۵، زمانی که جنگ جهانی دوم به روزهای پایانی خود نزدیک می‌شد، فرانکلین روزولت، رئیس‌جمهور آمریکا، وینستون چرچیل، نخست‌وزیر بریتانیا و ژوزف استالین، رهبر اتحاد جماهیر شوروی، در شهر یالتا در شبه‌جزیره کریمه گرد هم آمدند تا درباره آینده جهان پس از جنگ تصمیم‌گیری کنند.
اکنون، بیش از هشت دهه بعد، سه رهبر آمریکا، چین و روسیه قرار است در شرایطی کاملاً متفاوت، اما با پرسش‌هایی مشابه درباره امنیت جهانی، جنگ، سلاح‌های هسته‌ای و مناسبات قدرت، پشت یک میز بنشینند.
مقایسه این دو نشست صرفاً یک تشبیه تاریخی نیست. نگرانی اصلی این است که آیا جهان بار دیگر به سمتی حرکت می‌کند که در آن قدرت‌های بزرگ، بدون مشارکت کشورهای کوچک‌تر و متوسط، درباره حوزه‌های نفوذ، ترتیبات امنیتی و سرنوشت منازعات بین‌المللی تصمیم بگیرند؟
البته باید از ابتدا یک تفاوت اساسی را در نظر گرفت: یالتا یک کنفرانس رسمی و چندروزه با مذاکرات مشخص و توافق‌های مکتوب بود؛ درحالی‌که نشست شنژن در حال حاضر یک دیدار سه‌جانبه برنامه‌ریزی‌شده در حاشیه یک اجلاس چندجانبه است و هنوز نه دستور کار جامع آن نهایی شده و نه توافقی برای تقسیم حوزه‌های نفوذ اعلام شده است. 
یالتا چه بود و چرا هنوز اهمیت دارد؟
کنفرانس یالتا از ۴ تا ۱۱ فوریه ۱۹۴۵ برگزار شد. در آن زمان، شکست آلمان نازی تقریباً قطعی بود، اما هنوز درباره آینده اروپا، وضعیت آلمان، ورود شوروی به جنگ علیه ژاپن و ساختار نظام بین‌المللی پس از جنگ اختلاف‌نظر وجود داشت.
سه رهبر درباره موضوعات مهمی به توافق رسیدند:
- تقسیم آلمان به مناطق اشغالی و مشارکت قدرت‌های پیروز در اداره آن.
- ترتیبات مربوط به آینده اروپای شرقی و دولت‌های همسایه شوروی.
- ورود اتحاد جماهیر شوروی به جنگ علیه ژاپن در برابر امتیازاتی در شرق آسیا.
- سازوکار رأی‌گیری در شورای امنیت سازمان ملل متحد.
- برگزاری کنفرانس تأسیس سازمان ملل در سانفرانسیسکو.
یکی از مهم‌ترین پیامدهای یالتا، تثبیت نقش قدرت‌های بزرگ در ساختار امنیتی پس از جنگ بود؛ ساختاری که با ایجاد شورای امنیت و حق وتوی پنج عضو دائم آن، همچنان یکی از ارکان نظام بین‌المللی است. اما یالتا در حافظه تاریخی بسیاری از کشورهای اروپای شرقی، معنایی متفاوت نیز پیدا کرد. وعده برگزاری انتخابات آزاد در سرزمین‌های آزادشده از اشغال نازی‌ها، در عمل به شکل‌گیری نظام‌های سیاسی تحت نفوذ شوروی منجر شد. از همین رو، یالتا برای برخی کشورها نماد همکاری قدرت‌های بزرگ و برای برخی دیگر یادآور محدودشدن حق تعیین سرنوشت ملت‌هاست. 
 شباهت‌های شنژن و یالتا؛ پنج نقطه اشتراک
نخست؛ حضور قدرت‌های تعیین‌کننده نظام بین‌الملل
در یالتا، آمریکا، بریتانیا و شوروی سه قدرت اصلی ائتلاف پیروز جنگ بودند. در شنژن نیز آمریکا، چین و روسیه سه بازیگر اصلی در معادلات نظامی، هسته‌ای و ژئوپلیتیکی جهان محسوب می‌شوند.
هر سه کشور از حق وتو در شورای امنیت برخوردارند و در مسائل امنیت بین‌المللی قدرت اثرگذاری بالایی دارند.
دوم؛ مذاکره درباره آینده نظم جهانی
در یالتا، موضوع اصلی شکل‌دادن به نظم پس از جنگ جهانی دوم بود. در شنژن، مسئله اصلی می‌تواند مدیریت رقابت قدرت‌های بزرگ در نظمی باشد که با جنگ‌های منطقه‌ای، رقابت تسلیحاتی، تحولات فناوری و تضعیف برخی سازوکارهای چندجانبه مواجه است.
سوم؛ غیبت برخی بازیگران مهم
در یالتا، بسیاری از ملت‌های اروپای شرقی در مذاکرات مربوط به آینده خود حضور نداشتند. در شنژن نیز کشورهایی مانند اوکراین و تایوان، که تحولات مربوط به آنها ممکن است در محاسبات قدرت‌های بزرگ مطرح شود، در قالب این نشست سه‌جانبه حضور ندارند.
ایران نیز در صورت طرح مسائل مربوط به جنگ و امنیت منطقه‌ای، ممکن است در موقعیتی قرار گیرد که درباره موضوعات مرتبط با منافعش، قدرت‌های دیگر با یکدیگر گفت‌وگو کنند.
چهارم؛ اهمیت جغرافیای نفوذ
در یالتا، آینده اروپای شرقی و شرق آسیا مورد بحث قرار گرفت. در شرایط کنونی نیز شرق آسیا، اوکراین، خاورمیانه و مسیرهای انرژی از مناطق مهم رقابت قدرت‌های بزرگ هستند.
پنجم؛ نقش دیپلماسی شخص‌محور
در هر دو رویداد، شخصیت و محاسبات رهبران نقش برجسته‌ای دارد. در یالتا، روابط و اختلافات روزولت، چرچیل و استالین بر مذاکرات اثرگذار بود. در شنژن نیز رابطه شخصی ترامپ با شی و پوتین می‌تواند در شکل‌گیری فضای مذاکرات اهمیت داشته باشد؛ هرچند منافع ملی و ساختارهای تصمیم‌گیری داخلی همچنان محدودیت‌های مهمی ایجاد می‌کنند.
 تفاوت‌های بنیادین؛ چرا شنژن لزوماً یالتای دوم نیست؟
با وجود شباهت‌های ظاهری، تفاوت‌های ساختاری میان دو نشست بسیار جدی است. اگر این تفاوت‌ها نادیده گرفته شوند، مقایسه تاریخی می‌تواند به تحلیل اغراق‌آمیز منجر شود.
تفاوت اول: جهان سال ۱۹۴۵ با جهان ۲۰۲۶ یکسان نیست
در سال ۱۹۴۵، اروپا و بخش‌هایی از آسیا ویران شده بودند و قدرت‌های پیروز عملاً درباره ترتیبات پس از جنگ مذاکره می‌کردند.
اما امروز، جهان با یک ساختار چندقطبی‌تر مواجه است. هند، اتحادیه اروپا، ژاپن، ترکیه، کشورهای خلیج فارس و قدرت‌های منطقه‌ای دیگر نیز در معادلات بین‌المللی نقش دارند.
بنابراین، حتی اگر سه قدرت بزرگ به تفاهم‌هایی برسند، اجرای آن بدون درنظرگرفتن منافع سایر بازیگران به‌سادگی ممکن نخواهد بود.
تفاوت دوم: سه کشور متحد نیستند
آمریکا، چین و روسیه برخلاف سه قدرت حاضر در یالتا، ائتلاف مشترکی در یک جنگ جهانی را تشکیل نمی‌دهند.
چین و روسیه در سال‌های اخیر روابط نزدیک‌تری پیدا کرده‌اند، اما این رابطه به معنای اتحاد کامل و هم‌سویی همه منافع آنها نیست.
آمریکا نیز هم‌زمان با هر دو کشور رقابت‌های راهبردی و اختلافات جدی دارد.
تفاوت سوم: هیچ‌کدام به‌تنهایی قادر به تحمیل نظم جهانی نیستند
در سال ۱۹۴۵، قدرت نظامی و حضور ارتش‌های متفقین در سرزمین‌های مختلف، امکان اعمال بسیاری از توافق‌ها را فراهم می‌کرد.
اما امروز، حتی قدرت‌های بزرگ نیز برای اجرای توافق‌های خود به همکاری بازیگران منطقه‌ای، نهادهای بین‌المللی، بازارهای جهانی و سازوکارهای اقتصادی وابسته‌اند.
به همین دلیل، هرگونه توافق احتمالی در شنژن، برخلاف برخی ترتیبات یالتا، الزاماً به معنای تغییر فوری مرزها یا تقسیم سرزمینی نخواهد بود.
اوکراین؛ مهم‌ترین آزمون مقایسه با یالتا
شاید مهم‌ترین دلیل بازگشت نام یالتا به ادبیات سیاسی امروز، نگرانی اوکراین از معامله قدرت‌های بزرگ بر سر آینده این کشور باشد.
روسیه می‌خواهد موقعیت خود را در ترتیبات امنیتی اروپا تثبیت کند. آمریکا به دنبال راهی برای مدیریت جنگ و کاهش هزینه‌های سیاسی و اقتصادی آن است. چین نیز خواهان حفظ روابط خود با روسیه و جلوگیری از تشدید بی‌ثباتی بین‌المللی است.
در چنین شرایطی، این پرسش مطرح می‌شود: آیا ممکن است واشنگتن و مسکو درباره آینده اوکراین به تفاهمی برسند که کی‌یف در شکل‌گیری آن نقشی نداشته باشد؟
این نگرانی از نظر تاریخی یادآور سرنوشت کشورهای اروپای شرقی در کنفرانس یالتاست؛ کشورهایی که آینده سیاسی آنها تا حد زیادی تحت تأثیر توافق‌های قدرت‌های بزرگ قرار گرفت.
بااین‌حال، تفاوت مهم این است که اوکراین امروز یک دولت مستقل با ارتش، ساختار سیاسی و ظرفیت مقاومت نظامی است و نمی‌توان آن را صرفاً موضوع یک توافق میان واشنگتن و مسکو دانست. همچنین مقام‌های آمریکایی گفته‌اند جنگ اوکراین قرار نیست موضوع اصلی نشست سه‌جانبه شنژن باشد و مذاکرات مربوط به آن مسیر جداگانه‌ای دارد. گزارش رویترز نیز از اختلاف‌نظر درباره گنجاندن این موضوع در دستور کار نشست حکایت دارد. 
 تایوان؛ یالتای احتمالی در شرق آسیا؟
تایوان یکی دیگر از نقاط حساس این مقایسه است. چین تایوان را بخشی از قلمرو خود می‌داند، درحالی‌که آمریکا بر اساس سیاست خود در قبال تایوان، روابط غیررسمی و حمایت‌های دفاعی از این جزیره را حفظ کرده است. در چنین شرایطی، هرگونه تفاهم میان واشنگتن و پکن درباره مدیریت تنش‌های شرق آسیا می‌تواند پیامدهای مهمی برای آینده تایوان داشته باشد.
پرسش اصلی این است که آیا آمریکا حاضر خواهد شد در برابر امتیازاتی از چین در حوزه تجارت یا فناوری، درباره سطح حمایت خود از تایوان تجدیدنظر کند؟
این پرسش فعلاً در سطح یک نگرانی راهبردی قرار دارد و شواهدی از توافق مشخص درباره سرنوشت تایوان در نشست شنژن وجود ندارد.
بااین‌حال، برای کشورهای شرق آسیا، اهمیت این دیدار تنها در محتوای مذاکرات نیست؛ بلکه در پیامی است که از رابطه مستقیم سه قدرت بزرگ به سایر بازیگران منطقه منتقل می‌شود.
ایران؛ آیا خاورمیانه هم می‌تواند موضوع یک یالتای جدید باشد؟
برای ایران، مقایسه شنژن و یالتا اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا در صورت طرح موضوع جنگ ایران در گفت‌وگوی سه‌جانبه، تهران با مسئله‌ای فراتر از روابط دوجانبه با واشنگتن، مسکو یا پکن مواجه خواهد بود.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده در ۱۴ نوامبر، کاخ سفید اعلام کرده است که ترامپ قصد دارد موضوع جنگ ایران را با شی و پوتین مطرح کند. بنابراین، برخلاف جنگ اوکراین که بنا بر اعلام مقام‌های آمریکایی خارج از دستور کار این نشست است، موضوع ایران احتمالاً در گفت‌وگوها مطرح خواهد شد. 
چند محور در این زمینه قابل بررسی است:
الف) امنیت منطقه‌ای و توازن قدرت
ایران یکی از بازیگران اصلی معادلات امنیتی غرب آسیاست. هرگونه تفاهم درباره آینده جنگ، امنیت خلیج فارس و ترتیبات منطقه‌ای، بدون توجه به مواضع تهران با محدودیت جدی در اجرا مواجه خواهد شد.
ب) منافع اقتصادی چین
چین به ثبات جریان انرژی و امنیت مسیرهای دریایی وابسته است. تشدید تنش در خلیج فارس و تنگه هرمز می‌تواند منافع اقتصادی این کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
ج) محاسبات روسیه
روسیه از روابط سیاسی و اقتصادی با ایران برخوردار است، اما این روابط به معنای یکسان‌بودن تمام محاسبات دو کشور در قبال مسائل منطقه‌ای نیست. مسکو نیز منافع مستقل خود را دنبال می‌کند.
د) خطر توافق بدون حضور ایران
مهم‌ترین نگرانی برای تهران، تبدیل‌شدن به موضوع مذاکره دیگران به‌جای طرف مذاکره بودن است.
این مسئله به معنای آن نیست که چین یا روسیه الزاماً منافع ایران را نادیده خواهند گرفت؛ بلکه نشان می‌دهد هیچ رابطه خارجی، جایگزین حضور فعال و قدرت چانه‌زنی مستقل نمی‌شود.
از این منظر، درس یالتا برای ایران روشن است: کشورهایی که در شکل‌گیری ترتیبات امنیتی مرتبط با خود حضور مؤثر ندارند، ممکن است با پیامدهایی مواجه شوند که دیگران درباره آنها تصمیم گرفته‌اند.
البته این یک استنتاج راهبردی است، نه ادعای وقوع توافقی پنهانی علیه ایران.
 آیا جهان در حال حرکت به سمت تقسیم حوزه‌های نفوذ است؟
یکی از مهم‌ترین پرسش‌های مطرح‌شده در تحلیل نشست شنژن، احتمال بازگشت مفهوم «حوزه‌های نفوذ» به سیاست بین‌الملل است.
در دوران جنگ سرد، جهان تا حد زیادی تحت تأثیر رقابت دو بلوک آمریکا و شوروی قرار داشت. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، آمریکا برای مدتی از موقعیت برتر در نظام بین‌الملل برخوردار شد.
اکنون با ظهور چین به‌عنوان قدرت اقتصادی و فناوری و بازگشت روسیه به رقابت ژئوپلیتیکی، ساختار قدرت در حال تغییر است.
سه الگوی احتمالی را می‌توان بررسی کرد:
1. تقسیم حوزه‌های نفوذ: قدرت‌های بزرگ برای کاهش هزینه رقابت، درباره حدود نفوذ یکدیگر به تفاهم برسند.
2. رقابت مدیریت‌شده: هر سه کشور ضمن حفظ اختلافات، برای جلوگیری از جنگ مستقیم و بحران هسته‌ای سازوکارهایی ایجاد کنند.
3. تداوم رقابت چندقطبی: توافق جامعی شکل نگیرد و رقابت قدرت‌ها با حضور فعال بازیگران منطقه‌ای و سایر قدرت‌های جهانی ادامه پیدا کند.
نکته مهم این است که تقسیم حوزه‌های نفوذ الزاماً به معنای تقسیم جغرافیایی کشورها نیست. این تقسیم می‌تواند در قالب پذیرش ضمنی برتری یک قدرت در حوزه امنیتی، اقتصادی، فناوری یا سیاسی منطقه‌ای دیگر ظاهر شود.
درس‌های یالتا برای ایران و کشورهای مستقل
مقایسه تاریخی این دو نشست می‌تواند چند درس مهم برای سیاست خارجی ایران داشته باشد:
اول؛ قدرت ملی، پشتوانه دیپلماسی است.
کشوری که از قدرت اقتصادی، فناوری، نظامی و اجتماعی برخوردار باشد، در مذاکرات بین‌المللی امکان بیشتری برای دفاع از منافع خود خواهد داشت.
دوم؛ روابط راهبردی نباید به وابستگی تبدیل شود.
همکاری با چین و روسیه می‌تواند بخشی از سیاست خارجی ایران باشد، اما نباید جایگزین استقلال تصمیم‌گیری و تنوع‌بخشی به روابط بین‌المللی شود.
سوم؛ دیپلماسی باید پیش‌دستانه باشد.
واکنش به توافق‌هایی که دیگران شکل داده‌اند، همیشه دشوارتر از حضور در فرآیند شکل‌گیری آنهاست. ایران باید از ظرفیت‌های دیپلماتیک خود برای اثرگذاری بر ترتیبات امنیتی منطقه استفاده کند.
چهارم؛ اقتصاد، مهم‌ترین پشتوانه قدرت چانه‌زنی است.
اقتصادی که به تحریم، محدودیت تجاری و نوسانات بازار انرژی آسیب‌پذیر باشد، قدرت مانور سیاست خارجی را نیز محدود می‌کند.
پنجم؛ کشورهای متوسط و منطقه‌ای باید به دنبال همکاری جمعی باشند.
همکاری منطقه‌ای در حوزه امنیت، انرژی، تجارت و حمل‌ونقل می‌تواند مانع از آن شود که تمام ترتیبات آینده صرفاً در مذاکرات قدرت‌های بزرگ تعیین شود.
یالتا یک هشدار تاریخی است، نه سرنوشت قطعی شنژن
کنفرانس یالتا نشان داد که در لحظات حساس تاریخ، قدرت‌های بزرگ می‌توانند برای شکل‌دادن به نظم جهانی با یکدیگر به توافق برسند؛ حتی اگر این توافق‌ها پیامدهای سنگینی برای ملت‌هایی داشته باشد که در مذاکرات حضور ندارند.
دیدار ترامپ، شی و پوتین در شنژن نیز از این منظر اهمیت دارد. سه قدرتی که بخش بزرگی از ظرفیت نظامی، اقتصادی و هسته‌ای جهان را در اختیار دارند، می‌خواهند درباره مسائل مهم امنیت بین‌المللی گفت‌وگو کنند؛ اما بسیاری از بازیگران تأثیرپذیر از نتایج احتمالی این گفت‌وگوها در آن حضور ندارند. بااین‌حال، نباید فراموش کرد که جهان امروز با سال ۱۹۴۵ تفاوت‌های اساسی دارد. تعدد قدرت‌های منطقه‌ای، وابستگی متقابل اقتصادی، پیچیدگی فناوری و نقش نهادهای بین‌المللی، امکان تکرار ساده الگوی یالتا را محدود کرده است.
برای ایران، پیام اصلی این مقایسه آن است که در جهان سیاست، دوستی قدرت‌های بزرگ با یکدیگر لزوماً به معنای تضمین منافع کشورهای دیگر نیست. هیچ کشوری نباید امنیت، اقتصاد و آینده خود را صرفاً به روابط دوستانه با قدرت‌های بزرگ گره بزند.
یالتا به ما یادآوری می‌کند که غیبت در میز تصمیم‌گیری می‌تواند هزینه‌ساز باشد؛ اما شنژن هنوز فرصت آن است که کشورها با تقویت قدرت ملی، دیپلماسی فعال و همکاری منطقه‌ای، اجازه ندهند آینده‌شان صرفاً در پایتخت‌های قدرت‌های بزرگ تعریف شود.
شاید مهم‌ترین پرسش شنژن این نباشد که ترامپ، شی و پوتین بر سر چه چیزی توافق خواهند کرد؛ بلکه این باشد که جهان پس از این دیدار، تا چه اندازه برای شنیدن صدای کشورهایی که پشت این میز حضور ندارند، آمادگی خواهد داشت.