محسن کریمی- قرار است دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، روز پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵ (۱۹ نوامبر ۲۰۲۶) در حاشیه نشست سران مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در شهر شنژن چین دیداری سه‌جانبه داشته باشند؛ دیداری که در صورت برگزاری، نخستین نشست مشترک رهبران این سه قدرت بزرگ هسته‌ای در چنین سطحی خواهد بود.
کاخ سفید و کرملین اصل برنامه دیدار را تأیید کرده‌اند، اما تا زمان انتشار گزارش، جزئیات نهایی دستور کار و قالب مذاکرات همچنان با ابهام‌هایی روبه‌رو است. اهمیت این رویداد صرفاً به حضور هم‌زمان سه رهبر قدرتمند جهان محدود نمی‌شود؛ بلکه باید آن را در چارچوب تحولات نظم بین‌المللی، رقابت قدرت‌های بزرگ، بحران کنترل تسلیحات هسته‌ای و منازعات منطقه‌ای بررسی کرد.
این نشست در شرایطی برنامه‌ریزی شده که روابط واشنگتن با مسکو و پکن، هم‌زمان واجد همکاری‌های محدود، رقابت راهبردی و اختلافات عمیق است. از همین رو، حتی شکل‌گیری چنین گفت‌وگویی می‌تواند حامل پیام‌های مهمی برای سایر بازیگران بین‌المللی باشد.
چرا این دیدار اهمیت تاریخی دارد؟
آمریکا، روسیه و چین سه بازیگر اصلی در معادلات قدرت هسته‌ای جهان هستند. بر اساس برآوردهای منتشرشده در گزارش‌های اخیر، زرادخانه هسته‌ای آمریکا و روسیه هرکدام بیش از پنج هزار کلاهک و زرادخانه چین بیش از ۶۰۰ کلاهک برآورد شده است.
تفاوت مهم این دیدار با مذاکرات دوجانبه گذشته، حضور هم‌زمان سه کشوری است که هرکدام از ظرفیت‌های نظامی، اقتصادی و سیاسی تعیین‌کننده‌ای برخوردارند.
در گذشته، توافق‌های مهم کنترل تسلیحات عمدتاً میان واشنگتن و مسکو شکل گرفته بود. اکنون آمریکا معتقد است هر چارچوب جدید کنترل تسلیحات باید چین را نیز دربرگیرد؛ موضوعی که از نگاه پکن به دلیل تفاوت قابل توجه در اندازه زرادخانه‌ها، چندان پذیرفتنی نیست.
نکته مهم آن است که پیمان نیواستارت (New START)، آخرین توافق اصلی محدودکننده تسلیحات راهبردی هسته‌ای آمریکا و روسیه، در فوریه ۲۰۲۶ منقضی شد. با پایان این توافق، دو کشور برای نخستین بار طی بیش از نیم قرن، دیگر تحت محدودیت‌های الزام‌آور آن قرار ندارند.
بنابراین، نشست شنژن در شرایطی برگزار می‌شود که یکی از مهم‌ترین سازوکارهای کنترل رقابت هسته‌ای میان دو قدرت بزرگ از میان رفته است.
اهداف متفاوت سه رهبر
اگرچه سه رهبر قرار است در یک نشست مشترک حضور پیدا کنند، اما اهداف و محاسبات آنان الزاماً یکسان نیست.
دونالد ترامپ؛ نمایش توان مدیریت بحران‌های جهانی
ترامپ به دنبال آن است که خود را به‌عنوان رئیس‌جمهوری معرفی کند که قادر است حتی در شرایط اختلافات عمیق میان قدرت‌های بزرگ، زمینه گفت‌وگو و توافق را فراهم کند.
طرح موضوع توافق سه‌جانبه هسته‌ای، تلاش برای مدیریت اختلافات با چین و روسیه و بررسی مسائل مرتبط با جنگ ایران، می‌تواند بخشی از دستور کار دیپلماتیک او باشد.
در عین حال، گزارش‌ها از فشارهای سیاسی داخلی بر دولت ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا حکایت دارند. از این منظر، موفقیت دیپلماتیک در عرصه بین‌المللی می‌تواند برای کاخ سفید اهمیت سیاسی نیز داشته باشد.
شی جین‌پینگ؛ تثبیت جایگاه چین در نظم جهانی
برای چین، میزبانی چنین دیداری فرصتی برای نمایش جایگاه بین‌المللی و تثبیت موقعیت خود به‌عنوان یکی از مراکز اصلی تصمیم‌گیری در جهان است.
پکن در سال‌های اخیر تلاش کرده است خود را مدافع چندجانبه‌گرایی، تجارت آزاد و همکاری اقتصادی معرفی کند. حضور ترامپ و پوتین در خاک چین می‌تواند این تصویر را تقویت کند.
بااین‌حال، چین درباره ورود به مذاکرات محدودسازی تسلیحات هسته‌ای محتاط است؛ زیرا نمی‌خواهد در شرایطی که زرادخانه‌اش به‌مراتب کوچک‌تر از زرادخانه‌های آمریکا و روسیه است، با محدودیت‌هایی مشابه آن دو مواجه شود.
ولادیمیر پوتین؛ شکستن محدودیت‌های دیپلماتیک
برای روسیه، این نشست فرصتی برای تثبیت موقعیت خود در معادلات جهانی و نمایش تداوم جایگاهش به‌عنوان یک قدرت بزرگ است.
با وجود تحریم‌های غرب و ادامه جنگ اوکراین، حضور پوتین در کنار رؤسای جمهور آمریکا و چین می‌تواند پیام سیاسی مهمی درباره امکان تعامل مستقیم مسکو با قدرت‌های اصلی جهان ارسال کند.
البته این حضور به معنای پایان انزوای اقتصادی روسیه یا حل اختلافات آن با غرب نیست؛ بلکه نشان‌دهنده تداوم اهمیت ژئوپلیتیکی این کشور است.
پرونده هسته‌ای؛ مهم‌ترین آزمون نشست
مهم‌ترین موضوع راهبردی این دیدار، آینده کنترل تسلیحات هسته‌ای است.
پایان پیمان نیواستارت، نگرانی‌ها درباره ورود جهان به مرحله جدیدی از رقابت تسلیحاتی را افزایش داده است. در شرایطی که فناوری‌های موشکی، سامانه‌های هشدار زودهنگام، هوش مصنوعی نظامی و تسلیحات مافوق صوت در حال تغییر معادلات امنیتی هستند، فقدان توافق‌های کنترل تسلیحات می‌تواند خطر محاسبه اشتباه و تشدید بحران را افزایش دهد.
بااین‌حال، سه کشور از موقعیت یکسانی برخوردار نیستند:
- آمریکا خواهان گنجاندن چین در چارچوب جدید کنترل تسلیحات است.
- روسیه به دنبال حفظ نقش خود در مذاکرات راهبردی با واشنگتن است.
- چین تمایل ندارد در شرایطی که از نظر تعداد کلاهک‌های هسته‌ای فاصله زیادی با دو رقیب دارد، محدودیت‌های مشابهی را بپذیرد.
به همین دلیل، نباید انتظار داشت که صرف برگزاری یک نشست، به توافقی جامع درباره خلع سلاح هسته‌ای منجر شود. مقام آمریکایی نیز اعلام کرده است که انتظار دستیابی به توافق در این دیدار وجود ندارد و هدف اولیه، آغاز گفت‌وگوهاست.
ایران؛ موضوعی که ممکن است خارج از قاب نشست نباشد
یکی از ابعاد مهم این دیدار برای منطقه غرب آسیا، احتمال طرح موضوع ایران است.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، ترامپ قصد دارد درباره جنگ ایران با شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین گفت‌وگو کند. البته هنوز روشن نیست این موضوع با چه جزئیاتی در دستور کار قرار خواهد گرفت و آیا دو طرف دیگر نیز حاضر به ورود به بحث خواهند بود یا خیر.
اهمیت این موضوع را باید در چند سطح بررسی کرد:
نخست؛ جایگاه ایران در معادلات آمریکا و چین
چین یکی از بازیگران مهم اقتصادی و انرژی در ارتباط با ایران است. هرگونه تحول در روابط تهران و واشنگتن می‌تواند بر مناسبات تجاری، امنیت انرژی و محاسبات اقتصادی پکن تأثیر بگذارد.
دوم؛ همکاری‌های ایران و روسیه
روابط راهبردی تهران و مسکو در حوزه‌های مختلف، از جمله همکاری‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی، می‌تواند در محاسبات کرملین درباره تحولات منطقه‌ای مؤثر باشد.
سوم؛ امنیت انرژی و مسیرهای انتقال نفت
هرگونه تشدید تنش در خلیج فارس و تنگه هرمز، مستقیماً بر بازار جهانی انرژی و منافع اقتصادی چین و سایر قدرت‌های صنعتی اثرگذار است.
چهارم؛ احتمال شکل‌گیری تفاهم‌های بدون حضور ایران
این موضوع یکی از حساس‌ترین ابعاد نشست برای تهران است. اگر درباره آینده منازعات منطقه‌ای و ترتیبات امنیتی غرب آسیا میان قدرت‌های بزرگ گفت‌وگو شود، ایران باید مراقب باشد که منافع و ملاحظات امنیتی‌اش در مذاکراتی که مستقیماً بر آینده منطقه اثر می‌گذارند، نادیده گرفته نشود.
البته در حال حاضر شواهد کافی برای نتیجه‌گیری درباره وجود توافقی پشت‌پرده علیه ایران یا تعیین تکلیف پرونده ایران در غیاب تهران وجود ندارد. طرح احتمالی موضوع ایران در گفت‌وگوهای سه‌جانبه را نباید با توافق قطعی درباره آینده این کشور یکسان دانست.
سایه یالتا؛ آیا قدرت‌های بزرگ درباره سرنوشت دیگران تصمیم می‌گیرند؟
یکی از مقایسه‌هایی که در روزهای اخیر درباره این نشست مطرح شده، کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ است؛ نشستی که در آن رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی درباره ترتیبات نظم جهانی پس از جنگ جهانی دوم گفت‌وگو کردند.
مقایسه نشست شنژن با یالتا از این جهت اهمیت دارد که برخی کشورها نگران‌اند قدرت‌های بزرگ در مذاکرات مستقیم خود، درباره منافع و سرنوشت سایر بازیگران بین‌المللی تصمیم‌گیری کنند.
این نگرانی به‌ویژه درباره اوکراین مطرح شده است. ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، نسبت به احتمال شکل‌گیری تفاهم‌هایی درباره آینده جنگ این کشور بدون مشارکت کی‌یف ابراز نگرانی کرده است.
در مقابل، مقام‌های آمریکایی گفته‌اند که قرار نیست جنگ اوکراین محور گفت‌وگوی سه‌جانبه باشد و این نشست را چارچوب مناسبی برای چنین مذاکراتی نمی‌دانند.
از نظر تاریخی نیز تفاوت مهمی میان دو نشست وجود دارد: یالتا در شرایط پایان یک جنگ جهانی و تعیین ترتیبات پساجنگ برگزار شد؛ اما نشست شنژن در شرایطی شکل می‌گیرد که نظام بین‌الملل با رقابت قدرت‌ها، جنگ‌های منطقه‌ای و اختلافات گسترده روبه‌روست.
بنابراین، استفاده از عنوان «یالتای جدید» برای نشست شنژن بیشتر یک هشدار ژئوپلیتیکی درباره احتمال شکل‌گیری تفاهم میان قدرت‌های بزرگ است تا توصیفی دقیق از ماهیت و نتایج نشست.
آیا نشست سه‌جانبه می‌تواند آینده نظم جهانی را تغییر دهد؟
برای پاسخ به این پرسش باید میان سه سطح از نتایج احتمالی تفاوت قائل شد:
نمادین:نمایش آمادگی سه قدرت برای گفت‌وگوی مستقیم
دیپلماتیک:ایجاد کانال‌های ارتباطی و کاهش برخی تنش‌ها
راهبردی: آغاز مذاکرات کنترل تسلیحات و تفاهم درباره مسائل امنیتی
در کوتاه‌مدت، تحقق سطح اول و دوم قابل تصورتر است. دستیابی به توافق‌های راهبردی مستلزم مذاکرات فنی، اعتمادسازی و حل اختلافات بنیادین است.
از سوی دیگر، این نشست می‌تواند پرسش مهمی درباره آینده نهادهای چندجانبه مطرح کند: آیا مسائل اصلی جهان همچنان از طریق نهادهایی مانند سازمان ملل و مجامع بین‌المللی حل‌وفصل خواهند شد یا دیپلماسی مستقیم میان قدرت‌های بزرگ نقش پررنگ‌تری پیدا می‌کند؟
این پرسش به‌ویژه برای کشورهای متوسط و درحال‌توسعه اهمیت دارد؛ زیرا هرچه تصمیم‌گیری‌های جهانی بیشتر به توافق‌های محدود میان قدرت‌های بزرگ وابسته شود، احتمال کاهش نقش کشورهای خارج از این حلقه نیز افزایش می‌یابد.
پیامدهای احتمالی برای اقتصاد جهانی
نشست شنژن در حاشیه اجلاس APEC برگزار می‌شود؛ مجمعی با حضور ۲۱ اقتصاد عضو که بخش قابل‌توجهی از تولید ناخالص داخلی و تجارت جهانی را در اختیار دارند.
از این منظر، دیدار سه رهبر صرفاً یک رویداد امنیتی نیست و می‌تواند بر فضای اقتصادی جهان نیز اثر بگذارد.
سه حوزه اهمیت بیشتری دارند:
- تجارت آمریکا و چین: اختلافات تعرفه‌ای، دسترسی به بازارها و محدودیت‌های فناوری همچنان از موضوعات اصلی روابط دو کشور است.
- انرژی روسیه و چین: همکاری‌های انرژی میان مسکو و پکن، یکی از مؤلفه‌های مهم مناسبات اقتصادی دو کشور است.
- فناوری‌های پیشرفته: رقابت بر سر نیمه‌رساناها، هوش مصنوعی و فناوری‌های حساس، بخش مهمی از رقابت راهبردی واشنگتن و پکن را تشکیل می‌دهد.
در نتیجه، حتی اگر نشست سه‌جانبه به توافق سیاسی مشخصی منجر نشود، کاهش تنش در روابط این کشورها می‌تواند بر انتظارات بازارهای جهانی، تجارت و سرمایه‌گذاری اثر بگذارد. البته اثر اقتصادی واقعی به اقدامات بعدی دولت‌ها وابسته خواهد بود، نه صرفاً تصاویر و بیانیه‌های نشست.
سناریوهای پیش روی نشست
با توجه به اطلاعات موجود، می‌توان سه سناریو را برای نتایج این دیدار در نظر گرفت:
سناریوی اول: توافق بر سر ادامه مذاکرات
سه رهبر بر ضرورت آغاز گفت‌وگوهای هسته‌ای و ایجاد سازوکارهای ارتباطی توافق می‌کنند، اما به دلیل اختلاف منافع، توافق عملی مشخصی حاصل نمی‌شود. این سناریو با اظهارات مقام‌های آمریکایی درباره انتظارات محدود از نشست سازگارتر است.
سناریوی دوم: تفاهم‌های محدود سیاسی و اقتصادی
علاوه بر گفت‌وگوهای هسته‌ای، درباره تجارت، انرژی، فناوری و برخی بحران‌های منطقه‌ای نیز تفاهم‌های اولیه شکل می‌گیرد. چنین نتیجه‌ای می‌تواند زمینه مذاکرات دوجانبه بعدی را فراهم کند.
سناریوی سوم: نمایش سیاسی بدون دستاورد عملی
اختلافات میان سه قدرت به اندازه‌ای باشد که نشست عمدتاً به یک رویداد نمادین و تبلیغاتی تبدیل شود؛ رویدادی که در آن هر رهبر تلاش کند دستاورد سیاسی خاص خود را به نمایش بگذارد، بدون آنکه توافق مهمی شکل بگیرد.
این سناریوها تحلیل احتمالات هستند، نه پیش‌بینی قطعی نتایج نشست.
ایران در برابر دیپلماسی قدرت‌های بزرگ چه راهبردی باید داشته باشد؟
برای ایران، اهمیت این رویداد فراتر از احتمال طرح نام کشور در مذاکرات ترامپ، شی و پوتین است. مسئله اصلی، جایگاه ایران در نظم بین‌المللی در حال تحول است.
چند ملاحظه راهبردی در این زمینه اهمیت دارد:
1. تقویت دیپلماسی فعال: ایران باید تحولات مذاکرات قدرت‌های بزرگ را به‌دقت رصد کند و از ظرفیت دیپلماتیک خود برای جلوگیری از شکل‌گیری تفاهم‌های مغایر با منافع ملی استفاده کند.
2. پرهیز از وابستگی یک‌جانبه: روابط با چین و روسیه اهمیت دارد، اما نباید جایگزین تنوع‌بخشی به روابط خارجی و حفظ قدرت چانه‌زنی مستقل ایران شود.
3. توجه به امنیت انرژی: موقعیت ایران در خلیج فارس و تنگه هرمز، اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی دارد. امنیت این مسیرها باید در محاسبات منطقه‌ای و بین‌المللی مورد توجه قرار گیرد.
4. تقویت قدرت اقتصادی داخلی: قدرت چانه‌زنی بین‌المللی بدون پشتوانه اقتصادی پایدار، محدود خواهد بود. کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد در برابر تحریم‌ها و تنوع‌بخشی به شرکای تجاری باید در اولویت باشد.
5. حفظ ابتکار عمل منطقه‌ای: ایران باید در موضوعات مرتبط با امنیت غرب آسیا، نقش و ظرفیت دیپلماتیک خود را حفظ کند و اجازه ندهد تحولات منطقه صرفاً در چارچوب رقابت قدرت‌های فرامنطقه‌ای تعریف شود.
جهان در آستانه بازتعریف مناسبات قدرت
دیدار برنامه‌ریزی‌شده ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین را باید یکی از رویدادهای مهم دیپلماتیک سال ۲۰۲۶ دانست؛ نه به این دلیل که الزاماً توافقی تاریخی در آن امضا خواهد شد، بلکه به این دلیل که سه قدرت اصلی هسته‌ای جهان در شرایطی حساس، به دنبال ایجاد یک کانال گفت‌وگوی مستقیم هستند. پایان پیمان نیواستارت، جنگ اوکراین، بحران ایران، رقابت اقتصادی آمریکا و چین و تغییرات سریع فناوری‌های نظامی، همگی نشان می‌دهند که سازوکارهای پیشین مدیریت رقابت قدرت‌های بزرگ با چالش مواجه شده‌اند.
بااین‌حال، نباید از حضور سه رهبر در یک قاب، نتیجه گرفت که اختلافات بنیادین آنها برطرف شده یا نظم جدیدی شکل گرفته است. آمریکا همچنان چین را رقیب راهبردی خود می‌داند، روسیه و غرب درباره اوکراین اختلافات عمیقی دارند و پکن نیز تمایلی ندارد در شرایط نابرابر وارد توافق‌های محدودکننده هسته‌ای شود. نکته راهبردی برای ایران این است که در جهان آینده، صرف داشتن روابط نزدیک با یکی از قدرت‌های بزرگ تضمین‌کننده منافع ملی نیست. آنچه اهمیت دارد، برخورداری از قدرت اقتصادی، ظرفیت دیپلماتیک، استقلال تصمیم‌گیری و توانایی حضور مؤثر در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی است. نشست شنژن می‌تواند آغاز یک مسیر تازه برای گفت‌وگوی قدرت‌های بزرگ باشد؛ اما اینکه این مسیر به همکاری، رقابت مدیریت‌شده یا شکل تازه‌ای از تقسیم حوزه‌های نفوذ منجر شود، به تحولات پس از نشست بستگی دارد.