چرا اعراب نسخه‌های دیپلماتیک را برمی‌گزینند؟

 ترجیح منطقه بر حل‌وفصل بحران تحمیل شده در نتیجه جنگ آمریکا علیه ایران، دیپلماسی و راه‌حل مسالمت‌آمیز است. راه‌حلی که هم مسیر عبور از دوزخ جنگ را ترسیم کند و هم پایان دادن به برزخ «نه جنگ، نه صلح» را رقم بزند.
«محمد بن عبدالرحمن آل ثانی» نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، این روزها از پرکارترین سیاستمداران جهان محسوب می‌شود و در دو طرف آتلانتیک، از واشنگتن تا پاریس در پی رسیدن به راهکاری است که به شرایط موجود در منطقه پایان دهد. قطر در حال حاضر در کنار پاکستان دو میانجی اصلی مذاکرات پایان جنگ ایالات متحده آمریکا علیه ایران است و در هفته‌های اخیر هم تلاش‌های خود برای اثرگذاری در این مسیر را بیش از هر زمان دیگری شدت بخشیده است. دیدار ۹ نوامبر (۱۸ آبان) او با رئیس‌جمهور آمریکا هم از این منظر قابل ارزیابی است. دیداری که پس از آن رئیس‌جمهور آمریکا، در اظهارات مختلف و گاهی مبهم و متناقض، تایید کرد که تشدید درگیری‌ها و آغاز دوباره جنگی فراگیر در منطقه را بعید می‌داند.
ترامپ ابتدا در تروث‌سوشال، دیدارش با نخست‌وزیر قطر را خوب ارزیابی کرد و مدعی شد که قطر، عربستان سعودی، امارات، بحرین، کویت و برخی کشورهای دیگر ترجیح می‌دهند وضعیت کنونی یعنی محاصره علیه ایران حفظ شود. او گفت اگر تحولات منطقه تغییر کند، آمریکا برای اقدام آماده است؛ اما چنین تغییری را در شرایط فعلی بعید دانست. به فاصله اندکی از این توییت در نشست خبری در کاخ سفید، تاکید کرد که می‌خواهد وضع موجود را حفظ کند، در مقطع کنونی اقدام نظامی علیه ایران را چندان ضروری ندانست و مدعی شد اسرائیل و کل خاورمیانه اکنون در برابر آنچه او خطر و تهدید ایران خواند در امان هستند. در نهایت ترامپ در گفت‌وگو با رویترز هم گفت که قطر و عربستان سعودی ترجیح می‌دهند درگیری با ایران از راه مسالمت‌آمیز حل‌وفصل شود. نخست‌وزیر قطر هم گفت‌وگوهای خود با رئیس‌جمهور آمریکا و معاونش را مثبت ارزیابی و درباره دستیابی به توافق و برقراری صلح در منطقه ابراز خرسندی کرد.
در میانه اظهارات اغلب مبهم و تکراری رئیس‌جمهور آمریکا، گزاره مخالفت کشورهای عربی منطقه با آغاز جنگ دیگری علیه ایران، را شواهد ماه‌های اخیر تا حد زیادی تایید می‌کنند. اما در میانه این مخالفت و تکاپو برای بازگشت صلح به منطقه، چرایی این رویکرد است؛ چرا کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس پس از تجربه جنگ فوریه ۲۰۲۶ (اسفند ۱۴۰۴)، به‌دنبال جلوگیری از رویارویی نظامی دوباره با ایران هستند؟
سه دلیل برای مخالفت امیرنشینان خلیج‌فارس با بازگشت جنگ
دعوت از آمریکا برای حفظ امنیت کشورهای حاشیه خلیج‌فارس گرچه پس از حمله صدام رئیس‌جمهور وقت عراق به کویت، شدت گرفت اما در آن بزنگاهی که قرار بود امتحان خود را پس از سال‌ها سرمایه‌گذاری پس دهد، دچار چالش شد و نتوانست پایتخت‌های کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس را از گزند حملات موشکی و پهپادی ایران در امان دارد. از این رو اگر بخواهیم به ریشه مخالفت کشورهای حاشیه خلیج‌فارس با آغاز مجدد درگیری بپردازیم باید لایه نخست این بررسی را به امنیتی اختصاص دهیم که از دست رفته است. حضور پایگاه‌های آمریکایی در این کشورها، سیل موشک‌های ایران را به سوی آن‌ها درپی داشت و این همان جنگ منطقه‌ای بود که تهران پیش از آغاز تجاوز نظامی آمریکا در ۹ اسفند بر آن تصریح کرده بود.
«سیمون هندرسون» مدیر برنامه سیاست‌های خلیج فارس و انرژی پژوهشکده واشنگتن برای سیاست شرق نزدیک معتقد است:«سیستم‌های پدافند هوایی در خلیج فارس در مواجهه با تراکم بالای پهپادها و موشک‌های موضعی با چالش‌های جدی روبه‌رو هستند. برای کشورهای خلیج فارس، میزبانی از تجهیزات آمریکا به‌معنای مواجهه مستقیم با خطر پاسخ تلافی‌جویانه ایران است، بدون آن‌که چتر دفاعی تضمین‌شده‌ای داشته باشند.»
«ولی نصر» استاد دانشگاه جان هاپکینز هم معتقد است: کشورهای خلیج فارس به این درک رسیده‌اند که هرگونه درگیری میان آمریکا و ایران در حیاط خلوت آن‌ها رخ خواهد داد و زیرساخت‌ها و اقتصادشان را نابود خواهد کرد. آن‌ها هیچ علاقه‌ای ندارند که به میدان جنگ دیگری تبدیل شوند.
لایه دوم از در ارزیابی دلایل تردیدهای جدی امروز امیرنشینان خلیج‌فارس درباره جنگ علیه ایران، به سواحل آرامی بازمی گردد که قرار بود توسعه اقتصادی و فناوری‌های بلندپروازانه‌ پادشاهان عرب منطقه را شاهد باشد اما تجاوز نظامی علیه ایران در حال متروکه‌سازی این سواحل است. «امیل هوکایم» مدیر امنیت منطقه‌ای در موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک (IISS) تاکید دارد که «برنامه‌های بزرگ تحول اقتصادی در پادشاهی‌های خلیج فارس به‌شدت به ثبات پایدار و اعتماد سرمایه‌گذاران وابسته است. هرگونه تنش نظامی منطقه‌ای فوراً کریدورهای پروازی، تجارت دریایی و ورود سرمایه را مختل کرده و چشم‌اندازهای اقتصادی بلندمدت آن‌ها را به خطر می‌اندازد». در نهایت لایه سوم را باید به نیم‌نگاهی اختصاص داد که اعراب منطقه به قدرت گرفتن رژیم اسرائیل در منطقه دارند؛ از خرداد ۱۴۰۴ تا به امروز مجموعه‌ای از رویدادها، روی داد تا آن‌ها را به این نتیجه برساند که تضعیف ایران لزوما به معنای تقویت آن‌ها نیست بلکه تقویت نیرویی ضد آن‌هاست؛ اسرائیل و نخست‌وزیر آن فقط ایران را ضعیف و تجزیه شده نمی‌خواهد؛ همه منطقه غرب آسیا را در برابر خود ضعیف و ملتهب می‌خواهد. «فواز جرجس» استاد روابط بین‌الملل مدرسه اقتصاد لندن (LSE) در این زمینه تصریح می‌کند که «پایتخت‌های عربی کاملاً آگاهند که فروپاشی یا تضعیف مطلق ایران لزوماً به امنیت آن‌ها منجر نمی‌شود؛ بلکه اسرائیل را به قدرت مسلط و بی‌رقیب خاورمیانه تبدیل می‌کند؛ سناریویی که رهبران عرب را به‌شدت نگران می‌سازد.»
«مایکل نایتس» همکار ارشد در پژوهشکده واشنگتن هم معتقد است «هدف استراتژیک اسرائیل در منازعات منطقه‌ای بر تضعیف توانمندی‌های رقیب برای حفظ گزینه‌های بازدارندگی مطلق متمرکز است، در حالی که اولویت اصلی کشورهای خلیج فارس تنش‌زدایی جهت حفظ شبکه‌های تجاری منطقه‌ای است.»
ضرورت خروج منطقه‌ای از شرایط «نه جنگ، نه صلح»
رئیس‌جمهور آمریکا، در توییت خود پس از دیدار با وزیر خارجه قطر، گرچه از خواست کشورهای منطقه برای پایان دادن به جنگ سخن گفت اما در کنار آن ادعای دیگری را هم مطرح کرد؛ «شورای همکاری خلیج‌فارس خواستار تداوم شرایط محاصره ایران هستند». ادعایی که در گفت‌وگوهای بعدی تکرار نشد و «تریتا پارسی» معاون اجرایی موسسه کوئینسی، آن را بازی با کلمات توصیف کرد و نوشت: «ترامپ با واژه‌ها بازی می‌کند. او ادعا می‌کند که قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین و کویت از ادامه محاصره حمایت می‌کنند اما واقعیت این است که این کشورها خواهان راه‌حل دیپلماتیک هستند و با ازسرگیری جنگ مخالفت می‌کنند. با این حال، ترامپ از آنجا که فعلاً قصد بازگشت به جنگ را ندارد و این کشورها نیز از این تصمیم او حمایت می‌کنند، این موضع را به‌گونه‌ای تفسیر می‌کند که گویی آن‌ها خواهان ادامه محاصره هستند».
تجربه زیسته منطقه، دستکم در همین دو سال اخیر به وضوح نشان می‌دهد که هر وضعیتی چه صلح و ثبات، چه جنگ و درگیری و چه «نه جنگ و نه صلح» موقعیت‌هایی هستند که از مرزهای هر سرزمینی فراتر رفته و کشورهای همسایه را هم درگیر می‌کنند.ولی نصر هم با اشاره به توییت ترامپ درباره درخواست کشورهای منطقه برای تداوم محاصره یادآور شد: «ترامپ در حال بررسی سه گزینه بوده است: جنگ، توافق یا محاصره؛ گزینه سوم به معنای ادامه وضعیت موجود، یعنی نه جنگ و نه توافق، با این امید است که ایران در نهایت تسلیم شود. او ادعا می‌کند که کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس (GCC) خواهان چنین وضعیتی هستند اما واقعیت این است که خود او طی چند هفته گذشته درگیر بررسی طرح‌های جنگی بوده و با صدور فرمان حمله راحت نیست».
نه جنگ و نه صلح، گزینه‌ای است که «ترامپ» پس از ناکامی در جنگی که علیه ایران به راه انداخت، در دسترس دارد و برای او مقبول است و نه احتمالا برای کشورهای همسایه. این دیدگاه را باید نزدیک‌تر به عقلانیت دانست، از آن رو که کشورها منطقه پس از آنچه در جنگ ۴۰ روزه، تجربه کردند، بعید است خواهان تداوم ابهام ناشی از آن باشند. محاصره ایران و تداوم شرایط نه جنگ، نه صلح، برزخی است که در نهایت منافع پایدار و قابل اتکایی برای آن‌ها در پی نخواهد داشت. دروازه آهنینی که ترامپ مدعی ساخت آن در اطراف ایران است، فقط تهران را محاصره نخواهد کرد و تجربه زیسته منطقه، دستکم در همین دو سال اخیر به وضوح نشان می‌دهد که هر وضعیتی چه صلح و ثبات، چه جنگ و درگیری و چه «نه جنگ و نه صلح» موقعیت‌هایی هستند که از مرزهای هر سرزمینی فراتر رفته و کشورهای همسایه را هم درگیر می‌کنند. با سرریز وضعیت جنگ؛کشیده شدن دامنه ناامنی به تنگه هرمز کشیده شد، بخشی از خاک کشورهای همسایه (محل استقرار پایگاه‌های آمریکایی) را هدف قرار داد و در صورت تکرار می‌تواند زیرساخت‌های انرژی و دیگر داشته‌های این کشورها را با آسیب‌های جدی روبرو سازد. سرریز ابهام و آشفتگی یا همان وضعیت، نه جنگ و نه صلح فرار سرمایه، توقف نوسازی اقتصادی و تداوم ریسک‌های سیاسی و اقتصادی و حتی اجتماعی را در این کشورها در پی خواهد داشت. از این رو، مطالبه، انفعال و تسلیم شدن در برابر معادلاتی که ترامپ در رویکرد «نه جنگ و نه صلح»، پی‌ می‌گیرد؛ تنها ریسک مواجهه ناگهانی با شرایطی غیرقابل پیش‌بینی و حتی خطرناک‌تر از پیش را بالا می‌برد؛ چیزی که نصر در توضیح آن معتقد است که «این سیاست، در بهترین حالت، راهکاری موقت و برای عبور از وضعیت فعلی است. اکنون تصمیم با ایران است که آیا وضعیت موجود را می‌پذیرد یا نه. ایران اعلام کرده است ــ از جمله در تازه‌ترین موضع‌گیری رهبر معظم انقلاب ــ که چنین وضعیتی را نخواهد پذیرفت. این بدان معناست که ایران برای شکستن محاصره تلاش خواهد کرد؛ اقدامی که می‌تواند به تشدید تنش‌ها و حتی وقوع جنگی دیگر منجر شود. پرسش اصلی این است که این اتفاق چه زمانی رخ خواهد داد».