نشاط اجتماعی؛ ضرورت زندگی، سرمایه امید و مسئولیت دولت

 غزاله نیکبخت- نشاط اجتماعی یکی از مؤلفه‌های مهم سلامت و پویایی جامعه است. جامعه‌ای که در آن مردم احساس امید، امنیت، تعلق و امکان مشارکت داشته باشند، از ظرفیت بیشتری برای عبور از بحران‌ها، حل مشکلات و حرکت به سوی پیشرفت برخوردار است. نشاط اجتماعی صرفاً به معنای خندیدن، سرگرمی یا برگزاری جشن و برنامه‌های تفریحی نیست؛ بلکه بازتابی از کیفیت زندگی، رضایت عمومی، اعتماد اجتماعی و امید به آینده است.
در شرایطی که فشارهای اقتصادی، نگرانی‌های معیشتی، نااطمینانی نسبت به آینده و محدودیت فرصت‌های فراغتی بر زندگی مردم سایه می‌اندازد، توجه به نشاط اجتماعی اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند. خانواده‌ای که تمام درآمدش صرف تأمین نیازهای اولیه می‌شود، جوانی که چشم‌انداز روشنی برای اشتغال و آینده خود نمی‌بیند و شهروندی که فرصت کافی برای تفریح، تعامل اجتماعی و فعالیت فرهنگی ندارد، به‌تدریج از بخشی از تجربه طبیعی زندگی اجتماعی محروم می‌شود. از این رو، نشاط عمومی را نمی‌توان از وضعیت اقتصادی و اجتماعی جامعه جدا کرد.
نخستین شرط ایجاد نشاط اجتماعی، بهبود کیفیت زندگی و کاهش فشارهای معیشتی است. نمی‌توان از مردم انتظار داشت در شرایطی که با تورم، بیکاری، هزینه‌های سنگین مسکن و نگرانی‌های اقتصادی مواجه‌اند، احساس آرامش و امید داشته باشند. ثبات اقتصادی، اشتغال پایدار، درآمد متناسب با هزینه‌های زندگی و دسترسی به خدمات عمومی، زیربنای شکل‌گیری جامعه‌ای بانشاط است. نشاط پایدار از احساس امنیت در زندگی روزمره آغاز می‌شود. دومین عامل، افزایش فرصت‌های حضور و مشارکت اجتماعی است. انسان به ارتباط، گفت‌وگو و تجربه جمعی نیاز دارد. پارک‌ها، میدان‌ها، فضاهای عمومی، مراکز فرهنگی، سالن‌های ورزشی و رویدادهای اجتماعی باید امکان حضور آزادانه، امن و کم‌هزینه مردم را فراهم کنند. شهر نباید صرفاً محل رفت‌وآمد و کار باشد؛ باید فضایی برای زندگی، تعامل و تجربه شادی جمعی نیز باشد.
سومین مؤلفه، توجه به نیازهای نسل جوان است. جوانان برای داشتن زندگی بانشاط به فرصت اشتغال، تفریح، ورزش، هنر، ارتباط اجتماعی و امکان ابراز خلاقیت نیاز دارند. فراهم‌کردن بستر فعالیت گروه‌های جوان، حمایت از تشکل‌های اجتماعی، توسعه فضاهای فرهنگی و ورزشی و به رسمیت شناختن نقش جوانان در تصمیم‌گیری‌ها، می‌تواند احساس تعلق و امید را تقویت کند. جوانی که خود را در ساختن آینده جامعه سهیم می‌داند، رابطه فعال‌تری با محیط اجتماعی خود برقرار می‌کند.
چهارمین عامل، گسترش فعالیت‌های فرهنگی و هنری است. سینما، موسیقی، تئاتر، کتاب‌خوانی، جشنواره‌ها، نمایشگاه‌ها و رویدادهای محلی، علاوه بر ایجاد فرصت سرگرمی، زمینه گفت‌وگو، همدلی و شناخت متقابل را فراهم می‌کنند. هنر می‌تواند تجربه‌های مشترک بسازد، فاصله‌های اجتماعی را کاهش دهد و به مردم امکان دهد احساسات، دغدغه‌ها و امیدهای خود را بیان کنند. حمایت از فعالیت‌های فرهنگی نباید صرفاً به مناسبت‌های رسمی محدود شود؛ بلکه باید به بخشی از برنامه مستمر مدیریت شهری و سیاست اجتماعی تبدیل شود.
پنجمین مؤلفه، تقویت ورزش همگانی و نشاط در محیط خانواده است. توسعه مسیرهای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری، ورزش‌های محله‌ای، امکانات ورزشی ارزان‌قیمت و برنامه‌های تفریحی خانوادگی می‌تواند سلامت جسمی و روانی را بهبود بخشد و روابط اجتماعی را تقویت کند. نشاط اجتماعی زمانی فراگیر می‌شود که امکانات آن فقط در دسترس گروه‌های برخوردار نباشد و کودکان، سالمندان، زنان، افراد دارای معلولیت و خانواده‌های کم‌درآمد نیز امکان بهره‌مندی از آن را داشته باشند.
ششمین شرط، تقویت اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی است. نشاط را نمی‌توان با دستور اداری یا تبلیغات ایجاد کرد. مردم زمانی احساس رضایت و امید بیشتری خواهند داشت که صدای آنان شنیده شود، در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت داشته باشند، با تبعیض و بی‌عدالتی مواجه نشوند و به وعده‌ها و عملکرد نهادهای عمومی اعتماد کنند. شفافیت، پاسخ‌گویی، احترام به حقوق شهروندی و فراهم‌کردن امکان فعالیت داوطلبانه و مدنی، از پایه‌های این اعتماد هستند.
در این میان، دولت و مدیریت شهری مسئولیت مهمی دارند؛ اما ایجاد نشاط اجتماعی صرفاً وظیفه دولت نیست. خانواده‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها، هنرمندان، رسانه‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد و بخش خصوصی نیز در شکل‌گیری محیطی بانشاط نقش دارند. سیاست‌گذاری عمومی باید به جای تحمیل برنامه‌های یکسان، زمینه‌ای فراهم کند که ابتکارهای مردمی و محلی امکان رشد پیدا کنند.
نکته مهم آن است که نشاط اجتماعی را نباید با هیجان‌های زودگذر یا برگزاری چند برنامه پرهزینه اشتباه گرفت. برگزاری جشنواره و کنسرت و مراسم عمومی می‌تواند مؤثر باشد، اما اگر مردم همچنان با ناامنی شغلی، فشار اقتصادی، کمبود امکانات تفریحی و محدودیت مشارکت اجتماعی مواجه باشند، اثر این برنامه‌ها پایدار نخواهد بود. همچنین تحمیل شکل واحدی از شادی به جامعه، بدون توجه به تنوع سلیقه‌ها و نیازهای فرهنگی مردم، ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد. برای سنجش موفقیت سیاست‌های مرتبط با نشاط اجتماعی نیز باید شاخص‌هایی مانند رضایت از زندگی، احساس امید به آینده، میزان مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی و ورزشی، دسترسی به فضاهای عمومی، کیفیت اوقات فراغت، اعتماد اجتماعی و احساس امنیت روانی مورد توجه قرار گیرد.
در نهایت، نشاط اجتماعی یک موضوع تزئینی یا حاشیه‌ای در سیاست‌گذاری نیست؛ بخشی از کیفیت زندگی و از نیازهای اساسی جامعه است. مردم حق دارند در کنار کار و تلاش و مسئولیت‌های زندگی، از فرصت تفریح، شادی، ارتباط انسانی و تجربه‌های فرهنگی نیز برخوردار باشند.