چرا خودرو در ایران همچنان گران می‌شود؟

   مهیار کاظمی- افزایش قیمت خودروبار دیگر مسئله نوسان قیمت خودرو در بازار ایران و فاصله میان قیمت کارخانه و بازار آزاد را به کانون توجه بازگردانده است. این افزایش، صرفاً یک اتفاق مربوط به یک محصول نیست؛ بلکه می‌تواند نشانه‌ای از تداوم مشکلات ساختاری در صنعت خودرو، بی‌ثباتی متغیرهای اقتصادی، محدودیت عرضه و شکل‌گیری انتظارات تورمی در بازار باشد.
برای تحلیل این اتفاق باید میان سه موضوع تفاوت قائل شد: افزایش قیمت رسمی کارخانه، رشد قیمت در بازار آزاد و افزایش قیمت ناشی از تغییرات عرضه و تقاضا. این سه عامل الزاماً منشأ یکسانی ندارند و سیاست‌گذاری درباره هرکدام نیز متفاوت است.
 ری‌را؛ نمونه‌ای از جهش عمومی قیمت خودرو
بر اساس گزارش‌های منتشرشده در هفتم آبان ۱۴۰۵، قیمت بازار آزاد ری‌را در فاصله ششم مهر تا کنون از حدود ۴ میلیارد و ۳۰۰ میلیون تومان به ۵ میلیارد و 600میلیون تومان رسیده است؛ یعنی افزایش یک‌میلیارد و سیصد هزار تومانی، معادل حدود 25 درصد در یک ماه. این خودرو در دوم آبان نیز با نرخ حدود ۵ میلیارد و ۵۰ میلیون تومان در بازار و ۳ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان در کارخانه گزارش شده بود.  نکته مهم آن است که این افزایش فقط مختص ری‌را نیست. در همین بازه یک‌ماهه، پژو ۲۰۷ اتوماتیک پانوراما ۱.۲ میلیارد تومان، دنا پلاس اتوماتیک ۹۰۰ میلیون تومان و تارا دنده‌ای ۸۰۰ میلیون تومان افزایش قیمت داشته‌اند. این هم‌زمانی نشان می‌دهد با یک مسئله فراگیر در بازار خودرو مواجه هستیم، نه صرفاً افزایش قیمت یک محصول خاص. 
 مهم‌ترین دلایل افزایش قیمت خودرو
الف) نوسان نرخ ارز و انتظارات تورمی
صنعت خودرو، حتی در بخش تولید داخل، به واردات قطعات، مواد اولیه، تجهیزات و فناوری وابستگی دارد. افزایش نرخ ارز هزینه جایگزینی قطعات و تولید را بالا می‌برد. از سوی دیگر، وقتی انتظارات تورمی تقویت می‌شود، خودرو نیز مانند طلا و ارز به ابزاری برای حفظ ارزش دارایی تبدیل می‌شود.
ب) افزایش هزینه‌های تولید
قیمت فولاد، آلومینیوم، مواد پلیمری، قطعات الکترونیکی، دستمزد، انرژی، حمل‌ونقل و خدمات پس از فروش در بهای تمام‌شده خودرو اثرگذار است. افزایش هزینه‌های شماره‌گذاری و الزامات قانونی مرتبط با گواهی اسقاط نیز از عوامل اعلام‌شده برای افزایش قیمت مصرف‌کننده محصولات ایران‌خودرو در شهریور ۱۴۰۵ بوده است. 
ج) محدودیت عرضه و مشکلات تأمین قطعات
هرگونه اختلال در تخصیص ارز، واردات قطعات و زنجیره تأمین می‌تواند برنامه تولید را تحت تأثیر قرار دهد. اگر عرضه خودرو متناسب با تقاضا افزایش پیدا نکند، بازار آزاد مستعد افزایش قیمت خواهد بود. البته برای نسبت دادن جهش اخیر ری‌را به افت مشخص تیراژ تولید، به آمار رسمی تولید و تحویل همین مدل نیاز داریم.
د) فاصله قیمت کارخانه و بازار آزاد
یکی از مشکلات مهم بازار خودرو، شکاف میان قیمت فروش خودروساز و قیمت بازار است. برای نمونه، در گزارش قیمت‌های دوم آبان، فاصله قیمت کارخانه و بازار ری‌را حدود یک میلیارد و ۸۵۰ میلیون تومان اعلام شده است. 
این فاصله می‌تواند زمینه ایجاد تقاضای غیرمصرفی، واسطه‌گری و خرید با هدف کسب سود از اختلاف قیمت را فراهم کند. در چنین شرایطی، مصرف‌کننده واقعی عملاً بخشی از هزینه ناکارآمدی نظام عرضه و توزیع را پرداخت می‌کند.
هـ) تبدیل خودرو به کالای سرمایه‌ای
در اقتصادی که با تورم و نااطمینانی مواجه است، بخشی از مردم به جای خرید خودرو برای استفاده شخصی، آن را به‌عنوان وسیله‌ای برای حفظ ارزش پول انتخاب می‌کنند. این رفتار، تقاضای سرمایه‌ای را به تقاضای مصرفی اضافه می‌کند و می‌تواند حتی در شرایط رکود معاملات، قیمت‌های پیشنهادی را افزایش دهد.
تناقض بازار؛ افزایش قیمت در کنار کاهش قدرت خرید
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بازار خودرو در ماه‌های اخیر، هم‌زمانی رشد قیمت‌ها با کاهش قدرت خرید خانوارهاست. گزارش روزنامه جام‌جم در هفتم آبان ۱۴۰۵ نیز از شکل‌گیری وضعیتی با عنوان «بازار بی‌مشتری» سخن می‌گوید؛ بازاری که در آن قیمت‌ها افزایش می‌یابد، اما قدرت خرید مصرف‌کنندگان کاهش پیدا کرده و معاملات با رکود مواجه است.  این وضعیت یک تناقض اقتصادی را نشان می‌دهد: افزایش قیمت لزوماً به معنای افزایش تقاضای واقعی یا رونق صنعت خودرو نیست. ممکن است قیمت‌های اعلامی رشد کنند، اما تعداد معاملات واقعی کاهش یابد.
پیامدهای افزایش قیمت خودرو برای اقتصاد و جامعه
تداوم این روند چند پیامد مهم به دنبال دارد:
1. کاهش دسترسی خانوارها به خودرو: خودرو به‌تدریج از یک کالای مصرفی بادوام به کالایی گران‌قیمت و دور از دسترس بخش بزرگی از طبقه متوسط تبدیل می‌شود.
2. افزایش هزینه حمل‌ونقل: گران شدن خودروهای شخصی و تجاری می‌تواند بر هزینه خدمات حمل‌ونقل، توزیع کالا و فعالیت‌های اقتصادی اثر بگذارد.
3. افزایش تقاضا برای خودروهای فرسوده: وقتی خرید خودروی صفر از توان خانوار خارج شود، تقاضا برای خودروهای کارکرده افزایش پیدا می‌کند و نوسازی ناوگان با مشکل مواجه می‌شود.
4. تضعیف اعتماد عمومی: تغییرات مکرر قیمت‌ها و فاصله زیاد قیمت کارخانه و بازار، اعتماد مصرف‌کنندگان به سازوکار قیمت‌گذاری و عرضه را کاهش می‌دهد.
5. تضعیف رقابت‌پذیری صنعت خودرو: افزایش قیمت بدون ارتقای متناسب کیفیت، ایمنی، فناوری و خدمات پس از فروش، لزوماً به بهبود جایگاه صنعت خودرو منجر نمی‌شود.