گزارش
رویا مجیدی- بمب اتمی از زمان استفاده نظامی آمریکا علیه هیروشیما و ناگازاکی در سال ۱۹۴۵، معادلات امنیتی جهان را دگرگون کرده است. برای نخستین‌بار، بشر به سلاحی دست یافت که می‌تواند در زمانی بسیار کوتاه، شهری بزرگ را ویران کند و پیامدهای انسانی، زیست‌محیطی و اقتصادی آن از مرزهای یک کشور فراتر برود. از آن زمان تاکنون، یکی از مهم‌ترین مباحث در روابط بین‌الملل این بوده است که آیا دستیابی به سلاح هسته‌ای، امنیت یک کشور را افزایش می‌دهد و مانع حمله قدرت‌های بزرگ به آن می‌شود یا اینکه خود به عاملی برای تشدید تهدیدها، مسابقه تسلیحاتی و حتی خطر نابودی همان کشور تبدیل می‌شود؟ پاسخ به این پرسش ساده و یک‌طرفه نیست. تجربه تاریخی نشان می‌دهد سلاح هسته‌ای در برخی شرایط می‌تواند هزینه حمله مستقیم به یک کشور را به‌شدت افزایش دهد و نوعی بازدارندگی ایجاد کند؛ اما به‌هیچ‌وجه تضمین‌کننده امنیت کامل، ثبات سیاسی یا مصونیت از جنگ نیست. حتی ممکن است در کنار کاهش احتمال یک نوع جنگ، احتمال بحران‌های خطرناک دیگری را افزایش دهد. برای بررسی این موضوع باید میان سه مفهوم تفاوت گذاشت: قدرت تخریب هسته‌ای، بازدارندگی هسته‌ای و امنیت ملی پایدار. این سه مفهوم با یکدیگر ارتباط دارند، اما مترادف نیستند. ۱. بازدارندگی هسته‌ای چگونه عمل می‌کند؟ نظریه بازدارندگی هسته‌ای بر یک منطق نسبتاً ساده استوار است: اگر کشوری بداند که حمله به یک کشور هسته‌ای ممکن است با پاسخی ویرانگر روبه‌رو شود، از آغاز جنگ یا حمله گسترده به آن کشور خودداری می‌کند. در این نظریه، اهمیت بمب اتم فقط در قدرت تخریب آن نیست؛ بلکه در باورپذیر بودن امکان پاسخ هسته‌ای است. برای مثال، اگر کشوری بتواند حتی پس از دریافت یک حمله هسته‌ای، بخشی از توان تسلیحاتی خود را حفظ کند و پاسخ متقابل بدهد، مهاجم نمی‌تواند با اطمینان از نابودی کامل توان هسته‌ای طرف مقابل وارد جنگ شود. این وضعیت در ادبیات نظامی با مفهوم «توان ضربه دوم» شناخته می‌شود. بنابراین، داشتن چند بمب اتمی لزوماً به معنای برخورداری از بازدارندگی مؤثر نیست. بازدارندگی به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است: - توانایی حفظ و بقای ظرفیت پاسخ‌دهی در برابر حمله نخست؛ - قابلیت اطمینان سامانه‌های فرماندهی و کنترل؛ - توان انتقال سلاح به هدف؛ - اعتبار سیاسی و نظامی تهدید به پاسخ؛ - وجود سازوکارهای تصمیم‌گیری و کنترل بحران؛ - شناخت طرف مقابل از هزینه‌های احتمالی حمله. به بیان دیگر، بمب اتم زمانی بازدارنده است که دشمن احتمال دهد حمله به کشور دارنده آن، هزینه‌ای غیرقابل‌قبول برای خودش به همراه خواهد داشت. اما همین منطق یک تناقض اساسی دارد: کشوری برای جلوگیری از جنگ، به سلاحی متوسل می‌شود که استفاده از آن می‌تواند به فاجعه‌ای غیرقابل‌کنترل منجر شود. ۲. تجربه آمریکا و شوروی؛ آیا بمب اتم مانع جنگ شد؟ مهم‌ترین نمونه تاریخی بازدارندگی هسته‌ای، رقابت آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی در دوران جنگ سرد است. هر دو کشور پس از جنگ جهانی دوم به قدرت‌های هسته‌ای تبدیل شدند و به‌تدریج زرادخانه‌های عظیمی از بمب‌های هسته‌ای و موشک‌های حامل آنها ایجاد کردند. در این دوره، با وجود اختلافات ایدئولوژیک، رقابت ژئوپلیتیکی و جنگ‌های نیابتی، آمریکا و شوروی هیچ‌گاه وارد جنگ مستقیم و تمام‌عیار با یکدیگر نشدند. بسیاری از نظریه‌پردازان روابط بین‌الملل، بازدارندگی هسته‌ای را یکی از عوامل مهم جلوگیری از جنگ مستقیم میان دو ابرقدرت می‌دانند. نمونه برجسته این وضعیت، بحران موشکی کوبا در سال ۱۹۶۲ بود. استقرار موشک‌های شوروی در کوبا و واکنش آمریکا، جهان را تا آستانه یک جنگ هسته‌ای پیش برد. در نهایت، دو طرف با عقب‌نشینی‌های متقابل و توافق سیاسی از برخورد مستقیم اجتناب کردند. این تجربه نشان داد که ترس از پیامدهای جنگ هسته‌ای می‌تواند رهبران کشورها را به مصالحه وادار کند. با این حال، نباید تمام صلح نسبی میان دو ابرقدرت را صرفاً نتیجه سلاح هسته‌ای دانست. عوامل دیگری همچون هزینه اقتصادی جنگ، توازن نظامی متعارف، دیپلماسی، ارتباطات سیاسی و تجربه ویرانی جنگ جهانی دوم نیز مؤثر بودند. از طرف دیگر، جنگ سرد به معنای نبود جنگ نبود. جنگ‌های کره، ویتنام و افغانستان و مجموعه‌ای از درگیری‌های نیابتی نشان دادند که بازدارندگی هسته‌ای لزوماً مانع رقابت نظامی و جنگ در سطوح پایین‌تر نمی‌شود. نتیجه تجربه جنگ سرد: سلاح هسته‌ای احتمال برخورد مستقیم و تمام‌عیار میان قدرت‌های بزرگ را کاهش داد، اما نتوانست منازعات منطقه‌ای، جنگ‌های نیابتی و بحران‌های سیاسی را از میان ببرد. ۳. کره شمالی؛ نمونه‌ای از پیوند بمب اتم و بقای حکومت کره شمالی یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معاصر برای بررسی رابطه میان سلاح هسته‌ای و امنیت یک کشور است. این کشور با وجود اقتصاد محدود، تحریم‌های گسترده و فشارهای بین‌المللی، برنامه هسته‌ای خود را توسعه داده و آن را بخش مهمی از راهبرد امنیتی خود قرار داده است. در ارزیابی نهادهای اطلاعاتی آمریکا، رهبری کره شمالی سلاح هسته‌ای را تضمینی برای امنیت حکومت خود می‌داند. گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا نیز اشاره می‌کند که برنامه هسته‌ای پیونگ‌یانگ علاوه بر کارکرد بازدارندگی، به ابزاری برای دیپلماسی اجبارآمیز تبدیل شده است. چرا کره شمالی به دنبال بمب اتم رفت؟ یکی از پاسخ‌های مهم، تجربه مداخله نظامی آمریکا در عراق و افغانستان و سرنگونی حکومت‌هایی است که توان بازدارندگی هسته‌ای نداشتند. از نگاه رهبران کره شمالی، برخورداری از سلاح هسته‌ای می‌تواند احتمال اقدام نظامی برای سرنگونی حکومت را افزایش دهد و هزینه چنین اقدامی را برای طرف مقابل بسیار بالا ببرد. اما آیا این به معنای امنیت کامل کره شمالی است؟ خیر. این کشور همچنان با تحریم‌های گسترده، محدودیت‌های اقتصادی، فشارهای دیپلماتیک و رقابت نظامی در شبه‌جزیره کره مواجه است. همچنین قابلیت بقای کامل توان هسته‌ای و امکان پاسخ متقابل آن در برابر یک حمله گسترده، موضوعی نیست که همه ابعاد آن به‌طور مستقل و قطعی اثبات شده باشد. در واقع، سلاح هسته‌ای ممکن است احتمال حمله مستقیم برای تغییر حکومت را کاهش دهد، اما مشکلات اقتصادی، انزوای بین‌المللی و تهدیدهای امنیتی دیگر را حل نمی‌کند. ۴. هند و پاکستان؛ بمب اتم مانع جنگ نشد هند و پاکستان از نمونه‌های مهم برای بررسی محدودیت‌های بازدارندگی هسته‌ای هستند. هر دو کشور در سال ۱۹۹۸ آزمایش‌های هسته‌ای انجام دادند و رسماً به جمع کشورهای دارای سلاح هسته‌ای پیوستند. انتظار می‌رفت برخورداری دو طرف از سلاح هسته‌ای، احتمال جنگ میان آنها را به‌شدت کاهش دهد. اما واقعیت پیچیده‌تر بود. در سال ۱۹۹۹، تنها یک سال پس از آزمایش‌های هسته‌ای، دو کشور در منطقه کارگیل وارد درگیری نظامی شدند. در سال‌های بعد نیز حملات تروریستی، عملیات نظامی محدود و تنش‌های مرزی میان آنها ادامه یافت. در سال ۲۰۲۵ نیز رویارویی نظامی هند و پاکستان بار دیگر نشان داد که وجود سلاح هسته‌ای، مانع از وقوع حملات متعارف و تشدید بحران نمی‌شود. در اینجا یک مفهوم مهم مطرح می‌شود: «ثبات ـ بی‌ثباتی». بر اساس این نظریه، ممکن است سلاح هسته‌ای احتمال جنگ تمام‌عیار را کاهش دهد، اما هم‌زمان برخی طرف‌ها را به این تصور برساند که می‌توانند زیر سایه بازدارندگی هسته‌ای، عملیات محدود نظامی انجام دهند؛ زیرا طرف مقابل برای جلوگیری از جنگ هسته‌ای، از گسترش پاسخ خودداری خواهد کرد. البته این وضعیت همیشه به کنترل بحران منجر نمی‌شود. گاهی یک عملیات محدود می‌تواند به‌سرعت از کنترل خارج شود. مطالعه‌ای که در مه ۲۰۲۶ در نشریه Defense & Security Analysis منتشر شده، با بررسی جنگ روسیه و اوکراین و رویارویی ایران و اسرائیل، به این نتیجه رسیده است که حتی برخورداری از توان ضربه دوم نیز مانع حملات محدود به خاک یک کشور هسته‌ای نمی‌شود. نویسنده تأکید می‌کند که نظریه‌های بازدارندگی شکل‌گرفته در دوران جنگ سرد، برای توضیح همه بحران‌های معاصر کافی نیستند. این یافته برای فهم محدودیت‌های بمب اتم اهمیت زیادی دارد: سلاح هسته‌ای ممکن است مانع حمله‌ای شود که خطر نابودی کامل مهاجم را در پی دارد، اما لزوماً مانع حمله محدود، خرابکاری، عملیات سایبری یا جنگ نیابتی نمی‌شود. ۵. اوکراین؛ آیا نداشتن بمب اتم باعث آسیب‌پذیری شد؟ یکی از بحث‌برانگیزترین نمونه‌ها در مباحث امنیت هسته‌ای، تجربه اوکراین پس از فروپاشی اتحاد شوروی است. اوکراین در سال ۱۹۹۱، پس از استقلال، سومین زرادخانه بزرگ هسته‌ای جهان را در قلمرو خود داشت. این زرادخانه شامل حدود ۱۹۰۰ کلاهک راهبردی و سامانه‌های پرتاب مختلف بود. اما اوکراین در چارچوب مذاکرات بین‌المللی، سلاح‌های هسته‌ای باقی‌مانده از دوران شوروی را به روسیه منتقل کرد و در سال ۱۹۹۴ به‌عنوان کشور فاقد سلاح هسته‌ای به پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای پیوست. در مقابل، آمریکا، روسیه و بریتانیا در یادداشت تفاهم بوداپست تعهداتی درباره احترام به استقلال، حاکمیت و مرزهای اوکراین و خودداری از تهدید یا استفاده از زور علیه این کشور ارائه کردند. با این حال، الحاق کریمه به روسیه در سال ۲۰۱۴ و جنگ گسترده سال ۲۰۲۲ نشان داد که این تضمین‌های سیاسی نتوانستند مانع نقض تمامیت ارضی اوکراین شوند. آیا اگر اوکراین سلاح هسته‌ای خود را حفظ می‌کرد، روسیه به آن حمله نمی‌کرد؟ پاسخ قطعی به این پرسش ممکن نیست. برخی تحلیلگران معتقدند برخورداری اوکراین از یک توان هسته‌ای مستقل می‌توانست هزینه حمله روسیه را به‌شدت افزایش دهد. در مقابل، گروهی دیگر بر این باورند که اوکراین در آن زمان کنترل عملیاتی، زیرساخت فرماندهی، امکانات نگهداری و توان فنی لازم برای حفظ مستقل آن زرادخانه را در اختیار نداشت. پژوهش مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم نیز تأکید می‌کند که نمی‌توان با قطعیت گفت حفظ سلاح‌های هسته‌ای مانع حمله روسیه می‌شد؛ ضمن اینکه نگهداری آن زرادخانه در شرایط آن زمان با خطرهای فنی، امنیتی و مدیریتی همراه بود. این تجربه یک درس مهم دارد: تضمین‌های سیاسی و امنیتی بین‌المللی، اگر فاقد سازوکار اجرایی و ضمانت مؤثر باشند، الزاماً جایگزین توان دفاعی مستقل نمی‌شوند. اما از سوی دیگر، داشتن سلاح هسته‌ای نیز به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که یک کشور از هر نوع حمله مصون بماند. ۶. لیبی؛ آیا کنار گذاشتن برنامه هسته‌ای زمینه‌ساز سقوط قذافی شد؟ تجربه لیبی نیز در بحث بازدارندگی هسته‌ای بسیار مورد استناد قرار می‌گیرد. دولت معمر قذافی در سال ۲۰۰۳ اعلام کرد برنامه‌های مربوط به سلاح‌های کشتارجمعی خود را کنار می‌گذارد و امکان بازرسی و برچیدن تجهیزات مرتبط را فراهم می‌کند. چند سال بعد، در سال ۲۰۱۱، با آغاز اعتراضات داخلی و تبدیل آن به جنگ داخلی، ائتلافی بین‌المللی با مجوز شورای امنیت سازمان ملل وارد عملیات نظامی علیه نیروهای حکومت لیبی شد. این روند در نهایت به سقوط حکومت قذافی انجامید. برخی تحلیلگران این تجربه را چنین تفسیر می‌کنند که کنار گذاشتن برنامه تسلیحاتی، کشور را در برابر مداخله خارجی آسیب‌پذیر کرد. اما این تفسیر نیازمند احتیاط است. لیبی در سال ۲۰۰۳ یک زرادخانه عملیاتی هسته‌ای نداشت؛ بلکه برنامه‌ای در حال توسعه را کنار گذاشت. همچنین مداخله سال ۲۰۱۱ در بستر یک بحران داخلی، جنگ داخلی و قطعنامه شورای امنیت رخ داد. بنابراین نمی‌توان با قطعیت نتیجه گرفت که اگر لیبی به سلاح هسته‌ای دست یافته بود، سرنوشت سیاسی آن متفاوت می‌شد. این تجربه بیش از آنکه ثابت کند کنار گذاشتن بمب اتم باعث سقوط حکومت‌ها می‌شود، نشان می‌دهد که توافق‌های خلع سلاح بدون توجه به تحولات سیاسی و امنیتی آینده، نمی‌توانند به‌تنهایی امنیت بلندمدت یک کشور را تضمین کنند. ۷. هزینه‌های پنهان بمب اتم؛ امنیت بیشتر یا تهدیدهای بیشتر؟ بحث درباره مزایای بازدارندگی نباید هزینه‌های برخورداری از سلاح هسته‌ای را نادیده بگیرد. الف) افزایش احتمال مسابقه تسلیحاتی وقتی کشوری به سلاح هسته‌ای دست می‌یابد، رقبای منطقه‌ای آن ممکن است برای ایجاد موازنه به دنبال افزایش توان هسته‌ای یا تسلیحات متعارف خود بروند. در نتیجه، یک اقدام با هدف افزایش امنیت می‌تواند به رقابت تسلیحاتی گسترده‌تری منجر شود. ب) افزایش فشارهای بین‌المللی و اقتصادی توسعه سلاح هسته‌ای می‌تواند به تحریم‌های گسترده‌تر، محدودیت‌های مالی، کاهش سرمایه‌گذاری خارجی و دشوارتر شدن روابط اقتصادی منجر شود. البته شدت این پیامدها به شرایط سیاسی و واکنش کشورهای دیگر بستگی دارد. ج) خطر خطای محاسباتی سامانه‌های هشدار زودهنگام ممکن است اطلاعات نادرست دریافت کنند. اشتباه انسانی، نقص فنی یا برداشت نادرست از تحرکات نظامی طرف مقابل می‌تواند یک بحران را به مرحله خطرناک برساند. د) دشواری کنترل بحران در شرایط بحرانی، رهبران سیاسی ممکن است با فشار زمانی و اطلاعات ناقص تصمیم بگیرند. هرچه امکان ارتباط مستقیم و اعتماد متقابل کمتر باشد، احتمال سوءبرداشت و تشدید بحران بیشتر می‌شود. هـ) خطر گسترش سلاح هسته‌ای هرچه تعداد کشورهای دارای سلاح هسته‌ای بیشتر شود، تعداد نقاط بالقوه بحران و احتمال استفاده تصادفی یا عمدی از این سلاح نیز افزایش می‌یابد. گزارش سال ۲۰۲۶ مؤسسه سیپری نشان می‌دهد که جهان در آغاز سال ۲۰۲۶ حدود ۱۲ هزار و ۱۸۷ کلاهک هسته‌ای در اختیار داشته است. از این تعداد، حدود ۹۷۴۵ کلاهک در ذخایر نظامی قرار داشته و نزدیک به ۴۰۱۲ کلاهک با نیروهای عملیاتی مستقر بوده‌اند. این مؤسسه همچنین از افزایش خطر محاسبه اشتباه و تشدید تنش‌ها در کنار نوسازی زرادخانه‌های هسته‌ای خبر داده است. و) تهدید موجودیت کشور در جنگ متعارف، حتی یک شکست نظامی بزرگ لزوماً به معنای نابودی کشور نیست؛ اما در جنگ هسته‌ای، احتمال تخریب گسترده زیرساخت‌ها، مراکز جمعیتی، اقتصاد و محیط‌زیست وجود دارد. در چنین وضعیتی، حتی کشوری که از نظر نظامی پیروز اعلام شود، ممکن است با خسارت‌هایی مواجه شود که جبران آنها برای نسل‌های بعد نیز دشوار باشد. ۹. جهان در سال ۲۰۲۶؛ بازگشت به عصر رقابت هسته‌ای برخلاف انتظارهایی که پس از پایان جنگ سرد درباره کاهش تدریجی اهمیت سلاح‌های هسته‌ای وجود داشت، در سال‌های اخیر بار دیگر شاهد افزایش توجه قدرت‌های بزرگ به این تسلیحات هستیم. بر اساس گزارش سیپری در ژوئن ۲۰۲۶، هر ۹ کشور دارای سلاح هسته‌ای در سال ۲۰۲۵ برنامه‌هایی برای نوسازی زرادخانه‌های خود ادامه داده‌اند. آمریکا و روسیه همچنان بخش عمده سلاح‌های هسته‌ای جهان را در اختیار دارند و چین نیز در حال گسترش توان هسته‌ای خود است. از سوی دیگر، در پنجم فوریه ۲۰۲۶ پیمان نیواستارت میان آمریکا و روسیه منقضی شد. این پیمان آخرین چارچوب الزام‌آور اصلی برای محدودسازی زرادخانه راهبردی دو کشور بود. دبیرکل سازمان ملل این تحول را نقطه‌ای نگران‌کننده برای امنیت بین‌المللی توصیف کرد و خواستار بازگشت دو کشور به مذاکرات کنترل تسلیحات شد. این تحولات نشان می‌دهد که سلاح هسته‌ای همچنان در محاسبات امنیتی قدرت‌های بزرگ جایگاه مهمی دارد؛ اما هم‌زمان، سازوکارهای کنترل و مدیریت خطر نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. ۱۰. بازدارندگی هسته‌ای در برابر بازدارندگی همه‌جانبه یکی از خطاهای رایج در تحلیل امنیت ملی، یکسان دانستن قدرت نظامی با امنیت ملی است. قدرت نظامی تنها یکی از اجزای امنیت است. یک کشور ممکن است از نظر نظامی قدرتمند باشد، اما در حوزه اقتصاد، فناوری، انسجام اجتماعی، زیرساخت‌های حیاتی و روابط خارجی آسیب‌پذیری‌های جدی داشته باشد. برای مثال، سلاح هسته‌ای نمی‌تواند به‌تنهایی مانع بحران ارزی، فرار سرمایه، تحریم بانکی، کاهش سرمایه‌گذاری، اختلال در زنجیره تأمین یا نارضایتی اجتماعی شود. در مقابل، کشوری که از اقتصاد قدرتمند، صنایع دفاعی پیشرفته، توان متعارف بازدارنده، دیپلماسی فعال، امنیت سایبری، زیرساخت‌های مقاوم و انسجام اجتماعی برخوردار باشد، حتی بدون سلاح هسته‌ای نیز می‌تواند از ظرفیت بازدارندگی قابل‌توجهی برخوردار شود. به همین دلیل، در ادبیات جدید امنیت بین‌الملل، مفهوم «بازدارندگی چندلایه» اهمیت پیدا کرده است؛ یعنی ایجاد مجموعه‌ای از توانمندی‌ها که در برابر انواع تهدیدهای نظامی، اقتصادی، سایبری و سیاسی کارکرد داشته باشند. در این چارچوب، توان دفاعی متعارف، قدرت موشکی و پدافندی، امنیت سایبری، ظرفیت اطلاعاتی، تاب‌آوری اقتصادی و دیپلماسی مکمل یکدیگر هستند. ۱۱. پیامدهای این بحث برای ایران بحث درباره بازدارندگی هسته‌ای برای ایران صرفاً یک بحث نظری نیست. موقعیت ژئوپلیتیکی کشور، تجربه جنگ، تحریم‌های طولانی‌مدت، تنش‌های منطقه‌ای و مواجهه با قدرت‌های نظامی بزرگ، اهمیت این موضوع را دوچندان کرده است. با این حال، ارزیابی امنیت ایران از منظر سلاح هسته‌ای باید چند واقعیت را هم‌زمان در نظر بگیرد: اول؛ بازدارندگی فقط به نوع سلاح وابسته نیست. توان متعارف دفاعی، قدرت پاسخ‌گویی به تهدیدها، حفاظت از زیرساخت‌ها و توان مدیریت بحران نیز در محاسبات امنیتی رقبا نقش دارند. دوم؛ بازدارندگی با امنیت اقتصادی متفاوت است. حتی اگر یک کشور بتواند احتمال حمله نظامی گسترده را کاهش دهد، همچنان ممکن است در معرض فشار اقتصادی، تحریم، محدودیت فناوری و عملیات سایبری قرار داشته باشد. سوم؛ توسعه توانمندی‌های راهبردی می‌تواند واکنش‌های متقابل ایجاد کند. هر تصمیم امنیتی باید با ارزیابی واکنش احتمالی رقبا و آثار منطقه‌ای و بین‌المللی آن همراه باشد. چهارم؛ دیپلماسی بخشی از قدرت بازدارندگی است. کانال‌های ارتباطی، توافق‌های قابل راستی‌آزمایی، سازوکارهای کاهش تنش و ترتیبات امنیت منطقه‌ای می‌توانند احتمال تبدیل یک بحران محدود به جنگ گسترده را کاهش دهند. پنجم؛ امنیت پایدار به اعتماد و انسجام داخلی نیز وابسته است. جامعه‌ای که از ثبات اقتصادی، امید اجتماعی، زیرساخت‌های کارآمد و اعتماد عمومی برخوردار باشد، در برابر فشارهای خارجی ظرفیت مقاومت بیشتری خواهد داشت. از این منظر، ارزیابی راهبردهای امنیتی ایران نباید صرفاً به این پرسش محدود شود که چه سلاحی می‌تواند دشمن را از حمله بازدارد؛ بلکه باید پرسید چه مجموعه‌ای از توانمندی‌های نظامی، اقتصادی، فناورانه، دیپلماتیک و اجتماعی می‌تواند احتمال جنگ را کاهش دهد و در صورت وقوع بحران، خسارت‌های آن را محدود کند. جمع‌بندی نهایی: بمب اتم امنیت می‌آورد، اما امنیت را تضمین نمی‌کند تجربه تاریخی و مطالعات راهبردی نشان می‌دهد که سلاح هسته‌ای می‌تواند در شرایط مشخص، نقش بازدارنده قدرتمندی داشته باشد. این سلاح هزینه حمله مستقیم و گسترده به کشور دارنده آن را افزایش می‌دهد و ممکن است محاسبات نظامی رقبا را تغییر دهد. اما این بازدارندگی محدودیت‌های جدی دارد. بمب اتم مانع تحریم، جنگ نیابتی، حملات محدود، خرابکاری، عملیات سایبری و بحران‌های داخلی نمی‌شود. همچنین برخورداری از آن می‌تواند مسابقه تسلیحاتی، انزوای اقتصادی و خطر محاسبه اشتباه را افزایش دهد. بنابراین، نمی‌توان گفت هر کشوری که بمب اتم داشته باشد، الزاماً امن‌تر است؛ همان‌طور که نمی‌توان ادعا کرد کشوری که فاقد آن است، الزاماً در معرض حمله قرار خواهد گرفت. بمب اتم می‌تواند هزینه حمله به یک کشور را افزایش دهد، اما نمی‌تواند به‌تنهایی امنیت آن کشور را تولید کند. امنیت پایدار زمانی شکل می‌گیرد که قدرت نظامی، بازدارندگی متعارف، اقتصاد مقاوم و پویا، فناوری پیشرفته، دیپلماسی مؤثر و انسجام اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گیرند. سلاح هسته‌ای شاید بتواند احتمال یک نوع جنگ را کاهش دهد، اما اگر به‌جای راهبرد جامع امنیت ملی بنشیند، ممکن است خود به منبع تهدیدی بزرگ‌تر تبدیل شود.