گزارش
در میانه بحرانی که آمریکا برای منطقه و جهان رقم زده، روسیه در تلاش برای یافتن مسیری برای مهار آن است و این می‌تواند پررنگ‌ترین دستور کار سفر از پیش برنامه‌ریزی شده وزیر خارجه روسیه به ایران باشد، سفری که روابط دوجانبه و مسیر اجرایی معاهده راهبردی دو کشور از مهمترین محورهای آن اعلام شده‌است. «سرگئی لاوروف» وزیر امور خارجه روسیه، دیروز مهمان وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران بود و قرار است با «سیدعباس عراقچی» وزیر امور خارجه و برخی دیگر از مسئولان ایرانی دیدار و درباره طیف وسیعی از موضوعات دوجانبه، منطقه‌ای و بین‌المللی گفت‌وگو کند. این دومین سفر وزیر خارجه روسیه به ایران از زمان روی کار آمدن دولت چهاردهم است و لاوروف ۷ اسفند ۱۴۰۳ نیز به تهران سفر کرده بود. «اسماعیل بقائی» سخنگوی وزارت امور خارجه با تایید خبر این سفر، اعلام کرد که سفر وزیر امور خارجه روسیه به تهران در چارچوب رایزنی‌های مستمر تهران-مسکو و به منظور پیگیری اجرای توافق‌های دوجانبه و نیز مشورت درباره تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی صورت می‌گیرد. «ماریا زاخاروا» سخنگوی وزارت خارجه روسیه هم روز جمعه ۲۴ مهر، انجام این سفر را اعلام کرد و گفت که لاوروف در این سفر کاری با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران گفت‌وگو خواهد کرد. عراقچی و لاوروف ۱۷ مهرماه در حاشیه نشست کشورهای مستقل مشترک‌المنافع در ترکمنستان دیدار کرده بودند. این سفر در شرایطی انجام می‌شود که روابط ایران و روسیه هم مانند بسیاری از روابط کشورها در مقطع کنونی، متاثر از جنگی است که «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا از اسفند سال گذشته آغاز کرده و به سبب اینکه در اشکال و عناوین دیگری در حال جنگیدن با ایران است؛ می‌توان گفت همچنان ادامه دارد. مدیریت جنگ و پیامدهای آن و کیفیت تلاش‌های روسیه برای مهار درگیری‌ها در کنار روابط دو جانبه از مهمترین موضوعات گفت‌وگوهای مقامات دو کشور خواهد بود. روابط ایران و روسیه، مختصات و اهمیت آن ایران و روسیه به معنای واقعی مثالی از همسایگان ابدی در جغرافیای آسیا هستند که هر یک با مختصات خاص سرزمینی، سیاسی و ژئوپلتیک؛ مطالبات، منافع و خطوط قرمز خاصی در روابط با یکدیگر تعریف کرده‌اند. احترام متقابل و مبنا قرار دادن منافع دو جانبه ویژگی اصلی این روابط، با وجود تمام فراز و فرودهای آن بوده است. روابطی که با «معاهده مشارکت جامع راهبردی» میان دو کشور، نظام‌مندتر از همیشه دنبال می‌شود. این پیمان اسفند ۱۴۰۳ به امضای روسای جمهور دو کشور رسید و ۴۷ ماده دارد و دفاع، تبادل اطلاعات، انرژی، همکاری هسته‌ای و مبارزه با تروریسم از مهمترین محورهای آن است. در روابط میان تهران و مسکو، اقتصاد، تجارت و انرژی اهمیت ویژه دارد که یکی از محورهای گفت‌وگوهای سفر وزیر خارجه روسیه به ایران هم خواهد بود. تجارت دو کشور در سال گذشته میلادی حدود ۵.۸ میلیارد دلار و ۲۱٪ بیشتر از سال قبل بوده و سیستم‌های بانکی دو کشور برای تبادلات ارزی با یکدیگر هماهنگ هستند. حجم تجارت میان دو کشور در سال جاری ۲ میلیارد و ۴۷۰ میلیون دلار اعلام شده است. مبادلات ترانزیتی بین دو کشور هم از شرایط به نسبت قابل قبولی را نشان می‌دهد؛ بر اساس اعلام مرکز راه‌آهن روسیه بار منتقل‌شده در کریدور شمال-جنوب در ژانویه تا سپتامبر ۲۰۲۶ به ۸.۹ میلیون تن رسید، ارسال غله از آستارا در نیمه اول سال چهار برابر شد و در چهار ماه نخست ۲۰۲۶ نقل و انتقال کریدوری ۸۷٪ رشد داشت. تهران و مسکو را گرچه مجموعه‌ای از عوامل تاریخی، جغرافیایی و سیاسی در کنار یکدیگر و به عنوان همسایه‌هایی با روابط راهبردی تعریف می‌کنند اما عوامل مقطعی چون تحریم‌های غرب که ایران و روسیه هر یک به نحوی درگیر آن هستند هم از عوامل نزدیکی دو کشور محسوب شده و هر دو برای رسیدن به راهکارهایی به منظور کاستن از فشار این تحریم‌ها با یکدیگر همکاری می‌کنند. توجه ویژه به کریدورها و مسیرهای ترانزیتی در شمال-جنوب، پرداخت‌های متناسب با پول ملی و تثبیت تجارت در سایه تحریم پاسخ عملی تهران و مسکو به این شرایط است. تلاش مسکو برای کاهش تنش؛ از تماس با واشنگتن تا پیشنهاد میانجیگری تحمیل جنگ بر ایران، آغاز تحمیل مجموعه‌ای از رویدادها، تصمیمات و اقدامات به جهان و منطقه بوده و مسکو هم از این شرایط متاثر شده است. موضع مسکو از همان ابتدای این درگیری‌ها، تاکید بر توقف آن و حل‌وفصل سیاسی بحران بوده است. روسیه در طول ماه‌های اخیر بارها موضع خود را در این زمینه ابراز و با این تجاوز نظامی علیه ایران مخالفت کرده بود، در طول ماه‌های اخیر هم تلاش کرد تا اقدامات غیرقانونی و زیاده‌خواهانه آمریکا در شورای امنیت سازمان ملل را با قطعنامه‌های خود ناکام گذاشته و مهار کند. «ولادیمیر پوتین» رئیس‌جمهور روسیه هم در جنگ ۴۰ روزه آمریکا علیه ایران و هم پس از آن، در گفت‌وگوهای تلفنی متعدد با رئیس‌جمهور آمریکا، ضمن تاکید بر ضرورت پایان دادن به درگیری نظامی، پیشنهادهایی را برای پایان سریع‌تر جنگ ایران مطرح کرده است. اعلام آمادگی مسکو برای میانجیگری ایران و آمریکا و یافتن راه‌حلی برای پایان دادن به بحران از جمله ارائه پیشنهادهایی در زمینه دریافت اورانیوم غنی‌شده ایران، حکایت از آن دارد که همسایه شمالی ایران، در تلاش است تا نقشی محوری در فرایند پایان دادن به شرایط موجود در خاورمیانه ایفا کند. رئیس‌جمهور این کشور در دیدار مهرماه خود با «مسعود پزشکیان» رئیس‌جمهور ایران، به تلاش‌های صادقانه تهران برای حل مناقشه‌ای که در منطقه شعله‌ور شده اشاره کرد. پس از این دیدار «دیمیتری پسکوف» سخنگوی کرملین، اعلام کرد ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه در تماس تلفنی با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا دیدگاه طرف ایرانی درباره راه‌حل احتمالی مناقشه میان تهران و واشنگتن را منتقل کرده است. مساعی جمیله روسیه در بحران اخیر مورد استقبال سخنگوی وزارت امور خارجه ایران هم قرار گرفت و گرچه اسماعیل بقائی، میانجی فنی و دقیق ایران در پرونده گفت‌وگوها با آمریکا را پاکستان و قطر اعلام کرده است اما تحرکات مسکو، دست‌کم در عرصه مواضع و تماس‌های دیپلماتیک، حکایت از آن دارد که روسیه هم مانند بسیاری از کشورهای منطقه و حتی جهان از تبدیل جنگ به بحرانی فراگیر نگران است. از این رو سفر وزیر امور خارجه روسیه به تهران را می‌توان فرصتی برای پیگیری همین نگرانی و تلاش برای یافتن مسیر دیپلماتیک ارزیابی کرد. لاوروف پیش از سفر به تهران با حضور در شورای همکاری خلیج فارس در بحرین، با کشورهای عضو این شورا هم درباره منطقه تبادل نظر کرد. وزیر امور خارجه روسیه در این نشست با اشاره به اینکه روسیه در خاورمیانه تلاش‌هایی را برای برقراری صلح و میانجیگری انجام داده است، گفت: هدف ما جلوگیری از آغاز یک جنگ تمام عیار در منطقه بوده و طرح پیشنهادی ما این است که با مشارکت کشورهای خارج از منطقه، سازمان همکاری اسلامی و در صورت تمایل شما، اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، زمینه لازم برای این گفت‌وگوها فراهم شود. روابط راهبردی ایران و روسیه در میانه بحران منطقه‌ای/چرا سفر لاوروف مهم است؟ تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش و بازگشت امنیت به منطقه از یک سو و ضرورت حفظ و گسترش همکاری‌های اقتصادی و ترانزیتی از سوی دیگر موضوعات دستور کار سفر لاوروف به ایران است. دستورکارهایی که این سفر برنامه‌ریزی شده را، فراتر از گفت‌وگوهای دوجانبه تعریف می‌کند. ایران و روسیه هر دو از کشورهای عضو سازمان‌هایی چون بریکس و شانگهای هستند و هر دو طرفدار سرسخت تعریف نظمی نوین در جهان که از هژمونی آمریکامحور عبور کند. عضویت در این سازمان و حضور در نشست‌های اعضای آن‌ها سبب شده است که روسای جمهور دو کشور در یک ماه گذشته سه دیدار چهره‌به چهره برگزار کنند که تازه‌ترین آوازه ترکمنستان بوده است.