صفحه اول
جمشید زائری- 32 نفر از مسئولان دولتهای احمدی نژاد و رئیسی با انتشار بیانیهای ضمن ادعای اینکه ادامه حضور ایران در معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) به مصلحت نیست، از شورایعالی امنیت ملی، دولت و مجلس خواستار توقف همکاری ها و آغاز فرآیند قانونی خروج از این معاهده در کوتاهترین زمان ممکن شدند. صاحبنظران در پاسخ به اظهاراتی از این دست معتقدند خروج از NPT زمانی باید صورت بگیرد که ایران بمب اتم ساخته باشد در غیر اینصورت، هزینههای اضافی ایجاد می کند که ایران باید آن را بپردازد. وقتی خروج از NPT اعلام میشود حتی کشورهایی مانند چین و روسیه هم از ما فاصله میگیرند.ایران بیش از پنج دهه است که عضو معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای یا همان ان پی تی است. این معاهده از یک سو کشورهای غیرهستهای را از حرکت به سمت تولید سلاح هستهای منع میکند و از سوی دیگر، حق بهرهبرداری صلحآمیز از انرژی هستهای را برای اعضا به رسمیت میشناسد. در مقابل، قدرتهای دارای سلاح هستهای نیز متعهد شدهاند در مسیر خلع سلاح حرکت کنند و همکاریهای هستهای صلحآمیز را تسهیل کنند. منتقدان امروز ان پی تی دقیقاً از همین نقطه آغاز میکنند؛ اینکه این پیمان در عمل به تعهدات خود درباره اعضایی مانند ایران وفادار نمانده است. خروج از ان پی تی فقط یک پیام سیاسی نیست؛ یک اقدام حقوقی بینالمللی با پیامدهای گسترده است. ماده دهم این معاهده اجازه خروج را به اعضا داده، اما آن را مشروط به اعلام رسمی این موضوع و تشریح اینکه «منافع عالی کشور» در معرض خطر قرار گرفته، کرده است. این روند سه ماه زمان میبرد و به اطلاع همه اعضای پیمان و شورای امنیت سازمان ملل میرسد. بنابراین خروج، برخلاف تصور برخی، یک اقدام فوری یا صرفاً داخلی نیست؛ از همان لحظه آغاز فرآیند، وارد عرصه حقوق بینالملل و شورای امنیت میشود. مهمتر از جنبه حقوقی، پیامد سیاسی این تصمیم است. امروز بخش مهمی از مشروعیت حقوقی مواضع ایران در پرونده هستهای بر این استدلال استوار است که برنامه هستهای کشور در چارچوب ان پی تی و برای اهداف صلحآمیز دنبال میشود. اگر ایران از این چارچوب خارج شود، حتی اگر هیچ تغییری در سیاست هستهای خود ایجاد نکند، برداشت بسیاری از دولتها ممکن است تغییر کند. شک نیست که در معادلات سیاست بینالملل، ادراک کشورها به اندازه واقعیت اثرگذار است. خروج از ان پی تی الزاماً به معنای حرکت به سمت سلاح هستهای نیست، اما تجربه کشورهایی مانند کره شمالی باعث شده چنین اقدامی در ذهن بسیاری از بازیگران جهانی با احتمال تغییر مسیر برنامه هستهای پیوند بخورد. از سوی دیگر، مخالفان خروج تنها از منظر دیپلماسی سخن نمیگویند؛ آنها از دیدگاه اقتصاد و امنیت نیز هشدار میدهند. در شرایطی که پرونده ایران دوباره در معرض بازگشت به شورای امنیت و فعال شدن مکانیسم ماشه قرار گرفته است، خروج از ان پی تی ممکن است زمینه شکلگیری اجماع تازهای علیه ایران را فراهم کند. بازگشت تحریمهای شورای امنیت و حتی تشدید آنها، محدودیتهای بیشتر در حملونقل، بیمه، مبادلات بانکی و همکاریهای فناوری، تنها بخشی از سناریوهایی است که در این بحث مطرح میشود. اینکه کدامیک از این پیامدها قطعی است یا قابل مدیریت، موضوعی است که نیازمند ارزیابی دقیق نهادهای تخصصی کشور است، نه قضاوتهای شتابزده سیاسی. حال اگرچه حدود 30تن از اعضای دولتهای احمدینژاد و رییسی نیز در بیانیهای خواستار خروج از این NPT شدهاند اما واقعیت این است که حتی اغلب چهرههای موثر در دولتهای نهم، دهم و سیزدهم نیز حاضر به امضای این بیانیه نشدهاند و بیانیه در عمل به امضای شماری از چهرههای درجه 2و3 آن دولتها رسیده؛ آنهم درحالیکه بهجز یکنفر که مدتی سفیر ایران در افغانستان بوده، هیچیک از امضاکنندگان نه دانش و تجربه دیپلماتیک دارند، نه حتی پیشینهای در این حوزه. بر اساس ماده ۱۰ پیمان NPT، هر کشوری میتواند با اعلام رسمی و با ذکر دلایل امنیتی، از این پیمان خارج شود. با این حال، چنین اقدامی تبعات گستردهای دارد: • افزایش فشار بینالمللی و سیاسی • تحریمهای جدید و شدیدتر • توقف همکاریهای صلحآمیز علمی و فناوری • اتهام حرکت به سمت ساخت سلاح هستهای • احتمال تشکیل اجماع جهانی علیه کشور خارجشده