صفحه اول
عماد ایزدی- ایران به دلیل قرار گرفتن در کمربند خشک و نیمهخشک جهان و موقعیت جغرافیایی ویژه خود، از الگوهای بزرگمقیاس گردش جو و تغییرات اقیانوسی تاثیر میپذیرد. در این میان، سامانههای جوی غربی و مدیترانهای، پرفشار جنب حارهای، جریانهای رطوبتی دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان و همچنین آرایش رشتهکوههای البرز و زاگرس از مهمترین عوامل شکلدهنده به الگوی بارش کشور به شمار میروند. البرز و زاگرس با ایجاد موانع توپوگرافیک، مسیر حرکت تودههای هوای مرطوب را تغییر میدهند و یکی از عوامل مهم تفاوت بارش میان مناطق مختلف ایران هستند. در کنار این عوامل، الگوهای اقیانوسی ـ جوی مانند النینو نیز میتوانند با تغییر در گردش عمومی جو، مسیر سامانههای بارشی و الگوهای فشار و باد را تحت تأثیر قرار دهند. با این حال، اثر النینو بر ایران برخلاف برخی مناطق جهان، یک اثر ساده و یکسان نیست و شدت و جهت آن میتواند بر اساس فصل، منطقه و برهمکنش آن با سایر الگوهای جوی متفاوت باشد؛ از این رو نمیتوان هر بارش سنگین یا خشکسالی در ایران را بهطور مستقیم به النینو نسبت داد. مطابق پیشبینیهای انجامشده، احتمال بالایی برای بروز توفان النینو در دنیا ظرف سال جاری وجود دارد؛ با توجه به فاصلهای که ایران از مبدأ بروز النینو دارد، قطعا این توفان بر میزان بارندگی در کشور اثرگذار میشود؛ بهنحویکه برآوردها از افزایش حداقل ۵۰درصدی بارشها در نقاط مختلف کشور حکایت دارد و در چنین شرایطی احتمال بروز سیل نیز مطرح است و با توجه به پیشبینیهای فعلی، آمادگی برای چنین رخدادی از امروز ضروری است. اهمیت این موضوع برای پاییز امسال از آنجا ناشی میشود که بر اساس آخرین ارزیابیهای سازمان جهانی هواشناسی و مراکز پیشبینی اقلیمی، النینوی ۲۰۲۶ در حال تقویت است و احتمال تداوم آن تا پاییز و زمستان بسیار بالا ارزیابی شده است. سازمان جهانی هواشناسی در آخرین بهروزرسانی خود احتمال تداوم النینو تا فوریه ۲۰۲۷ را نزدیک به ۱۰۰ درصد اعلام کرده و پیشبینی کرده است که این پدیده بتواند الگوهای بارش و دما را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد. مرکز پیشبینی اقلیمی آمریکا نیز در مردادماه امسال اعلام کرده است که احتمال وقوع یک النینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان نیمکره شمالی ۲۰۲۷-۲۰۲۶ بیش از ۹۰ درصد است. بر اساس این ارزیابی، در فصل اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۶ احتمال شکلگیری یک رویداد تاریخی با شدت بسیار بالا نیز قابل توجه است. از این منظر، پاییز امسال میتواند از نظر بررسی آثار النینو بر الگوهای بارشی ایران اهمیت ویژهای داشته باشد؛ با این حال، تقویت النینو بهتنهایی به معنای قطعی بودن پاییز پربارش در سراسر ایران نیست. اثر این پدیده بر ایران به نحوه برهمکنش آن با سایر سامانههای جوی و اقیانوسی، موقعیت سامانههای فشار، مسیر ورود تودههای مرطوب و شرایط منطقهای بستگی دارد. بنابراین، هرگونه پیشبینی درباره بارش پاییز ایران باید بر اساس خروجی مدلهای فصلی و دادههای سازمان هواشناسی کشور و در بازههای زمانی کوتاهتر بهروزرسانی شود. در چنین شرایطی، بارشهای شدید و کوتاهمدت نیز اهمیت ویژهای پیدا میکنند؛ زیرا افزایش بارش لزوماً به معنای کاهش خسارات نیست و اگر بارندگی در مدت کوتاه و با شدت بالا رخ دهد، بهویژه در مناطقی که پوشش گیاهی تخریب شده یا در حریم رودخانهها و مسیلها ساختوساز صورت گرفته است، میتواند خطر روانآب، سیلاب و فرسایش خاک را افزایش دهد. همین پیوند میان نوسانات اقلیمی، بارشهای حدی، سیلاب و فرسایش خاک، ضرورت توجه همزمان به پیشبینی اقلیمی و مدیریت سرزمین را دوچندان میکند. برای ایران، یکی از مهمترین پیامدهای احتمالی النینو، تغییر در الگوی بارش است. بر اساس پژوهشی منتشرشده در یک ژورنال تخصصی آبشناسی که دادههای بارش ایران در فاصله سالهای ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ را بررسی کرده است، دورههای النینو در بسیاری از حوضههای کشور با افزایش ناهنجاری بارش همراه بودهاند؛ با این حال، شدت و جهت این تغییرات در مناطق مختلف یکسان نیست. این مطالعه نشان میدهد که در دورههای النینوی شدید، بخشهایی از مرکز ایران ممکن است با کاهش بارش مواجه شوند؛ درحالیکه جنوبشرق کشور میتواند افزایش قابلتوجه بارندگی را تجربه کند. بنابراین، نمیتوان النینو را صرفا عاملی برای افزایش یا کاهش بارندگی در سراسر کشور دانست، بلکه اثر آن به موقعیت جغرافیایی و شدت این پدیده بستگی دارد. همین تفاوت منطقهای، اهمیت النینو را برای مدیریت منابع آب و برنامهریزی کشاورزی در ایران دوچندان میکند.