بورس روی بورس

   امید صفری- بازار سرمایه معاملات امروز، سه‌شنبه ۱۷ شهریورماه ۱۴۰۵، را با قدرت قابل توجه خریداران آغاز کرد و شاخص‌های بورس و فرابورس در همان دقایق ابتدایی معاملات، رشد چشمگیری را به ثبت رساندند. شاخص کل بورس تهران با عبور از یک مرز مهم و تاریخی، وارد کانال ۷ میلیون واحدی شد. با وجود ثبت رکوردهای جدید در شاخص کل، بررسی یک متغیر مهم تصویر متفاوتی از وضعیت بازار سرمایه ارائه می‌دهد؛ ارزش دلاری بازار. بر اساس داده‌های نمودار ارزش دلاری بازار سرمایه، ارزش بازار در حال حاضر در محدوده ۱۰۰ میلیارد دلار قرار دارد؛ در حالی که میانگین این متغیر طی حدود ۶ سال گذشته نزدیک به ۱۵۰.۶ میلیارد دلار بوده است.
به این ترتیب، با وجود جهش قابل توجه شاخص کل در ماه‌های اخیر، ارزش دلاری بازار همچنان حدود ۵۰ میلیارد دلار پایین‌تر از میانگین تاریخی خود قرار دارد. این اختلاف نشان می‌دهد رشد ریالی شاخص کل را نمی‌توان به‌تنهایی معادل بازگشت بازار سرمایه به سطوح تاریخی ارزش‌گذاری دانست. افزایش نرخ ارز و تورم طی سال‌های اخیر موجب شده بخشی از رشد اسمی شاخص در محاسبات دلاری تعدیل شود.
پیش از این نیز بررسی‌های منتشرشده درباره بازار سرمایه نشان داده بود که ارزش دلاری بورس تهران فاصله قابل‌توجهی با سطوح اوج تاریخی خود دارد؛ به‌عنوان نمونه، ارزش دلاری بازار در مقاطعی از سال‌های گذشته به محدوده ۱۵۰ میلیارد دلار و بالاتر رسیده بود.
بر این اساس، عبور شاخص کل از ۷ میلیون واحد را باید یک رکورد اسمی مهم برای بورس دانست، اما برای ارزیابی میزان واقعی رشد بازار، شاخص‌هایی مانند ارزش دلاری بازار، نسبت‌های ارزش‌گذاری و سودآوری شرکت‌ها نیز باید در کنار شاخص کل مورد توجه قرار گیرند.
اگر بخواهیم رشد بنیادی بازار را بررسی کنیم، باید عواملی مانند نسبت قیمت به درآمد بازار، ارزش‌گذاری شرکت‌ها، ارزش جایگزینی دارایی‌ها، رشد آتی شرکت‌ها، چشم‌انداز سودآوری و جریان نقد پیش‌بینی‌شده از فعالیت‌های عملیاتی را مدنظر قرار دهیم. به نظرم در شرایط فعلی هیچ‌کدام از این عوامل در وضعیت مطلوبی قرار ندارند؛ بنابراین بخش قابل توجهی از رشد بازار را باید ناشی از جبران جاماندگی دانست. اگر فردی که تجربه و دانش کافی ندارد، صرفاً با مقایسه نرخ بازدهی بازارهای بدون ریسک با بازدهی بورس وارد بازار شود و نتواند نسبت قیمت به درآمد یا ارزش واقعی شرکت‌ها را تشخیص دهد، بازار می‌تواند برای او بسیار پرریسک و خطرناک باشد.
اکنون بازار سهام در آستانه آزمونی مهم قرار دارد؛ عبور شاخص کل از مرز ۷ میلیون واحد می‌تواند هیجان تقاضا را افزایش دهد، اما از سوی دیگر رشد بیش از ۴۰۰ هزار واحدی طی سه روز، احتمال شناسایی سود و افزایش عرضه را نیز بالا می‌برد. بنابراین، تداوم ورود پول حقیقی و توان بازار در جذب عرضه‌ها در محدوده ۷ میلیون واحد، مهم‌ترین متغیرهای تعیین‌کننده مسیر آتی بازار خواهند بود. در چنین مرحله‌ای، رفتار پول تازه‌وارد اهمیت ویژه‌ای دارد؛ و ورود سرمایه جدید می‌تواند به بازار سهام عمق بدهد و اجازه دهد عرضه‌های شناسایی سود جذب شوند. اما اگر بخش قابل توجهی از نقدینگی جدید صرفا با هدف کسب بازده سریع وارد شود، افزایش هیجان می‌تواند بازار سرمایه را در برابر اصلاح‌های کوتاه‌مدت آسیب‌پذیر کند. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است ورود دیرهنگام سرمایه‌گذاران، به‌ویژه پس از مشاهده رشدهای چشمگیر، همواره با ریسک بیشتری همراه است.
از سوی دیگر، نمی‌توان رشد بازار سرمایه را کاملا از متغیرهای اقتصادی جدا کرد؛ آن هم به این دلیل که افزایش نرخ ارز و تغییر نرخ‌های فروش محصولات شرکت‌ها، به‌خصوص در صنایع صادرات‌محور، می‌تواند انتظارات مربوط به سودآوری شرکت‌ها را تغییر دهد. بنابراین بخشی از افزایش قیمت سهام را باید در چارچوب تغییر متغیرهای اسمی اقتصاد و رشد ارزش ریالی دارایی‌ها و درآمد شرکت‌ها بررسی کرد. در عین حال، این استدلال برای تمام صنایع و شرکت‌ها یکسان نیست و فاصله میان قیمت و ارزش بنیادی در برخی نمادها می‌تواند افزایش یافته باشد.