نقشه هایی برای پانزده میلیارد دلار ارز خانگی

 کلیم افتخاری - طی سال‌های اخیر سیاستگذاران یکی از منابع در دسترس ذخایر ارزی را، «ارزهای در دست مردم» یا همان ارزهای خانگی عنوان می‌کنند و در تلاشند آنها را به بانک‌ها و چرخه اقتصادی جذب کنند.در این زمینه طی سال‌های گذشته حتی سود سپرده برای حساب‌های ارزی در نظر گرفته شد تا برای جذب دلارهاو سایر ارزهای خارجی در دست مردم، انگیزه ایجاد کنند.
همزمان با طرح این موضوع، طی سال‌های گذشته برآوردهای زیادی از حجم ارزهای خانگی در بین مسئولان و فعالان بازار شده است.
از سوی دیگرعاقبت ارزهایی که بانک مرکزی به طور سهمیه ای در اختیار مردم قرار می دهد مشخص نیست؛ اینکه مردم ارزها را می‌فروشند، احتکار می‌کنند، برای مهاجرت و سفر از کشور خارج می‌کنند یا صرف موارد غیرقانونی و پولشویی می شود، برای بانک مرکزی مشخص نیست.
سال‌ها است که کشور به دلایل مختلف درگیر نوسانات ارزی بوده است؛ نوساناتی که علاوه بر کاهش ارزش پول ملی آسیب‌های زیادی به چرخه اقتصادی کشور وارد کرده است و این آسیب ها علیرغم تلاش‌های مختلف در راستای رفع آنها، مستقیم بر سفره مردم منعکس شده است.
نوساناتی که سبب شده است برخی از مردم برای حفظ سرمایه‌های خود اقدامی به خرید و نگهداری ارز می‌کنند. خرید و نگهداری ارزی که آقای پور ابراهیمی رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس در رابطه با میزان آن می‌گوید: برآورد ما این است که بیش از ۲۰ میلیارد دلار منابع ارزی کشور به صورت اسکناس نزد مردم و خارج از شبکه نظام بانکی و شبکه مرتبط با فضای ارزی کشور نگهداری می‌شود.
سرمایه‌ای که به گفته مسئولان و کارشناسان اگر به چرخه اقتصادی کشور باز گردد کمک زیادی به مدیریت نرخ ارز خواهد کرد علاوه بر این کارشناس امور بانکی آقای حجت الله فرزانی در گفت و گو با باشگاه خبرنگاران جوان با تاکید بر موارد مطرح شده می‌گوید: اگر ارز خانگی به شبکه باز گردد به گونه‌ای که در اقتصاد به چرخش درآید حتی سبب می‌شود در بحث امر صادرات و واردات نیز موثر و تسهیلگر واقع شود.
اما در حوزه ارز چه راهکاری برای هدایت این ارز‌های خانگی وجود دارد؟  دولت در این زمینه برای جذب سرمایه‌های مردمی از حدودا یک دهه قبل امکان افتتاح حساب‌های ارزی برای اشخاص حقیقی و حقوقی و جذب ارز‌های خانگی فراهم کرده است؛
برنامه بانک مرکزی برای دلارهای خانگی
ارزها در بانک های سایر کشورها نیز سپرده پذیری می شود ولی با وجودی که در ایران هم امکان سپرده گذاری ارزها در بانک ها وجود دارد و مردم می توانند ارزهای خود را مانند پول نقد در بانک ها سپرده کنند، این کار را نمی کنند و حتی با قبول ریسک نگهداری، ارز را نزد خودشان نگهداری می کنند. قبل تر هم اعلام شد دلیل اصلی این اقدام مردم خاطره بدی است که از گذشته بر حافظه آن ها مانده است. در سال های پایانی ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد نیز سپرده ارزی رایج بود ولی وقتی مردم برای دریافت ارز خود به بانک مراجعه کردند بانک مرکزی به جای بازگرداندن دلار اعلام کرد که ارز کافی وجود ندارد و معادل ریالی ارزها آن هم بر اساس نرخ مبادله ای در آن زمان و نه به نرخ بازار آزاد پرداخت شد.
بعد از گذشت سال ها بانک مرکزی ایران اثرات تلخ نااطمینانی مردم به بانک مرکزی را به خوبی احساس کرده است. عاقبت ارزهایی که بانک مرکزی به طور سهمیه ای در اختیار مردم قرار می دهد مشخص نیست؛ اینکه مردم ارزها را می‌فروشند، احتکار می کنند، برای مهاجرت و سفر از کشور خارج می کنند یا صرف موارد غیرقانونی و پولشویی می شود، برای بانک مرکزی مشخص نیست. بانک مرکزی هر ساله مقدار زیادی ارز در قالب ارز سهمیه ای در اختیار مردم قرار می دهد ولی نمی تواند از این ارزها در نقل و انتقالات بانکی استفاده کند یا آن را وارد سیستم مالی و اقتصادی کند. بانک مرکزی برای کاهش خروج سرمایه از کشور، ردیابی ارزهایی که می فروشد و وارد کردن این ارزها در سیستم نقل و انتقالات مالی و تولید به دنبال هدایت این ارزها به سمت حساب سپرده ارزی است. بدین منظور و برای جلب اعتماد مردم بانک مرکزی بانک ها را موظف کرده است که سپرده های ارزی مردم را همانطور که سپرده گذاری می کنند تسویه کنند.
همچنین آنطور که در گفتگوی ویژه خبری محمدرضا فرزین رییس بانک مرکزی کشور اعلام شد به سپرده های ارزی سود هم تعلق می گیرد و بر اساس آنچه بانک ها اعلام کرده اند میزان سود پرداختی به سپرده های ارزی از صفر تا ۳.۵ درصد متغیر است.
رییس بانک مرکزی اعلام کرد با توجه به سرقتی که چندی پیش از صندوق امانات بانک ها انجام شد تخمین زده می شود حدود پانزده میلیارد دلار ارز در قالب ارز خانگی در دست مردم است که با ورود این پول به سیستم بانکی می توان از آن در نقل و انتقالات مالی کشور و تولید بهره برد. بانک مرکزی قصد دارد ارزهای احتکار شده در خانه ها و در دست مردم را جذب سیستم بانکی کند.
پیشنهادهایی برای جذب ارزهای خانگی به شبکه بانکی
مدیرعامل اسبق بانک تجارت گفت: افتتاح حساب ارزی باعث بازگشت ارز به چرخه اقتصاد کشور می‌شود. محمدرضا رنجبر فلاح؛ کارشناس اقتصادی و مدیرعامل اسبق بانک تجارت گفت: قسمتی از سرمایه‌گذاری بخشی از افراد جامعه به صورت ارزی است، به همین علت بانک‌ها باید حساب سپرده ارزی داشته باشند تا ضمن ایجاد بستر رسمی موردنیاز این افراد از محل آن تسهیلات ارزی بپردازند.
وی افزود: افزایش اندک نرخ سود سپرده، می‌تواند انگیزه مردم برای روانه کردن ارز خود به بانک‌ها را افرایش دهد. مردم ارز‌‌‌های خود را در صندوق‌ها و نزد خود نگهداری می‌کنند، اما ورود ارز‌‌‌های خانگی به سپرده‌‌‌های ارزی برای سرمایه‌گذاری‌‌‌های کشور بسیار مفید است. مدیرعامل اسبق بانک تجارت تصریح کرد: با ورود ارز به سپرده‌‌‌های ارزی، دارایی‌‌‌های راکد به مولد تبدیل می‌شود البته تجربه منفی گذشته باید از ذهن‌‌‌های مردم پاک شود. مردم در گذشته ارز خود را به بانک‌ها دادند، اما موقع پس گرفتن ارز مجبور شدند معادل ریالی را با نرخی که مورد رضایت نبود دریافت کنند. وی افزود: بانک‌ها باید متعهد و ملزم شوند در صورت تقاضای مشتری همان گونه که ارز را دریافت کردند آن را بازپرداخت کنند، در این شرایط مردم اعتماد پیدا می‌کنند تا ارز‌‌‌ها را به سمت بانک‌ها سرازیر کنند.
رنجبر فلاح تصریح کرد: ارزش ریال کاهش پیدا کرده است و یکی از وظایف پول، حفظ ارزش است، اما در حال حاضر ریال نمی‌تواند این نقش را به خوبی ایفا کند و مردم برای جبران این مشکل اقدام به خرید ارز و دیگر دارایی‌‌‌ها کردند، حال مردم با اطمینان خاطر از اینکه هر لحظه می‌توانند ارز خود را دریافت کنند، ارز‌‌‌هایی که برای حفظ ارزش در منزل خریدند را به بانک‌ها می‌‌‌آورند. وی ادامه داد: با ورود ارزهای خانگی به حساب‌‌‌های ارزی شفافیت بیشتری به لحاظ آماری حاصل خواهد شد تا در برنامه‌‌‌های اقتصادی بتوان روی این آمار برنامه‌ریزی کرد؛ البته یکی از وظایف بانک‌ها مدیریت وجوه و نقدینگی است بنابراین بانک‌ها باید پیش‌بینی ذخایر کافی را داشته باشند و با تبادل بین بانکی به کمک هم بیایند.
این استاد اقتصاد خاطرنشان کرد: برای جلوگیری از صف در مقابل بانک‌ها یا افزایش انگیزه برای مشتریان، می‌توان از اوراق سپرده ارزی قابل نقل و انتقال استفاده کرد، حتی باید در سامانه‌‌‌ای بتوان این اوراق را انتقال داد، یعنی گواهی سپرده که توسط بانک داده می‌شود، در بین بانک‌ها و چه نزد صرافی‌‌‌ها قابل انتقال باشد، در این صورت به جای اینکه افراد نیاز به دریافت اسکناس داشته باشند می‌توانند همین اوراق را به فروش برسانند و ریال آن را دریافت کنند، در این صورت ارز در شبکه بانکی باقی می‌‌‌ماند. رنجبر فلاح در پایان تاکید کرد: افتتاح حساب ارزی ضمن کاهش سوداگری با کارت ملی دیگران، باعث بازگشت ارز به چرخه اقتصاد می‌شود و این طرح به مدیریت عرضه و تقاضا در بازار ارز کمک خواهد کرد.
مردم برای واردات خودروی کارکرده از ارز موجود در خانه‌های خود استفاده کنند
عضو کمیسیون صنایع مجلس شورای اسلامی با تأیید واردات خودروهای کارکرده گفت: قرار نیست این خودروها از محل ارز دولتی وارد شود بلکه مردم می‌توانند با ارزهایی که در خانه‌های خود دارند و تا ۶۰ میلیارد دلار تخمین زده می شود، اقدام به واردات کنند.
لطف الله سیاهکلی در پاسخ به پرسشی درباره اظهارات برخی مخالفان تصویب لایحه واردات خودروهای کارکرده که آن را سبب از بین رفتن منابع ارزی کشور می دانند، اظهار داشت: اگر فردی در خارج از کشور یا در منزل خود ارز دارد، می تواند اقدام به واردات کند؛ در حال حاضر مردم ایران در خانه های خود بیش از ۶۰ میلیارد دلار ارز وجود دارد؛ مردم می توانند با ارز موجود در خانه های خود، خودرو وارد کنند.
وی با طرح این سوال که چرا باید برای واردات خودرو از ارز دولتی استفاده شود؟ افزود: دولت مکلف به ایجاد رقابت در بازار خودرو است که در دو بخش عملی می شود یکی کیفیت و دیگری قیمت خودرو؛ وقتی خودرو در بورس عرضه شد، قیمت برخی مدل های آن به ۳ میلیارد تومان رسید در حالی که قیمت واقعی آن ۷۰۰ میلیون تومان بود.
عضو کمیسیون صنایع مجلس ادامه داد: با تصویب لایحه ساماندهی خودرو در مجلس که به اصلاح قانون قبلی انجامید و واردات خودروهای کارکرده را آزاد کرد، قیمت خودرو سیر نزولی و کیفیت آن سیر صعودی خواهد یافت.
سیاهکلی با اشاره به اینکه با این اقدام، خودرو به قیمت واقعی می رسد نه آن قیمتی که دلال کف بازار تعیین می کند، خاطرنشان کرد: به نظر من تعرفه واردات خودروی کارکرده باید از ۲۰ درصد آغاز شده و حداکثر ۱۰۰ درصد باشد و هر چه تعداد سیلندر یا قدرت خودرو بالا می رود، با توجه به افزایش میزان مصرف سوخت آن، دولت می تواند تعرفه گمرکی واردات را افزایش دهد.
وی با تاکید بر اینکه ما باید تعرفه گمرکی خودروهای وارداتی را به صورت پلکانی افزایش دهیم، افزود: تعرفه گمرکی ابزار مناسبی برای حمایت از تولید داخل است تا خودروسازان بتوانند ارز تهیه کرده وکیفیت تولید داخل را ارتقا دهند.
عضو کمیسیون صنایع مجلس بیان داشت: اگر تعرفه گمرکی واردات خودرو بر اساس مصرف بنزین باشد، بسیار خوب است و می‌توانیم میزان مصرف بنزین را هم مدیریت و کنترل کنیم خودروهایی که کمتر از ۶ تا ۷ درصد مصرف سوخت دارند، باید تعرفه واردات آنها زیر ۳۰ درصد باشد.
بازگشت ارز های خانگی به چرخه اقتصادی چقدر کمک کننده خواهد بود؟
کارشناس امور بانکی گفت: اگر ارز های خانگی وارد چرخه اقتصادی کشور شود، می‌تواند حجم قابل توجهی از منابع را برای سرمایه گذاری در اقتصاد ایران تامین کند.
بالسینی گفت: یکی از مسائل مهم در اقتصاد ایران آمار حیرت انگیزی است که از ارز‌های اصطلاحا خانگی ارائه می‌شود، آمار‌های رسمی خصوصا مصاحبه اخیر رئیس کل بانک مرکزی نشان می‌دهد حدود ۱۶ میلیارد دلار ارز در اختیار مردم و در خانه‌های مردم و صندوق‌های امانات نگهداری می‌شود که این مسئله از چند جنبه حائز اهمیت کلیدی است.
او در ادامه گفت: مسئله اول این است که اگر این مبلغ وارد چرخه اقتصادی کشور و تولید شود، می‌تواند حجم قابل توجهی از منابع را برای سرمایه گذاری در اقتصاد ایران تامین کند به طوریکه با احتساب دلار ۴۰ هزارتومان رقمی نزدیک به ۶۵۰ هزار میلیارد تومان است که با این وجود فرصت بسیار بالایی را در اقتصاد ایران در این زمینه شاهد هستیم.
او می‌گوید: نکته دوم اینکه یکی از مهم‌ترین مولفه‌های موثر بر تورم در اقتصاد ایران نوسانات نرخ ارز است، یکی از علت های عمده نوسانات نرخ ارز نیز کمبود عرضه ارز در اقتصاد است وقتی کشور با این مشکل مواجه است و منابع ارزی قابل توجهی هم در اختیار مردم وجود دارد، اگر عرضه با این‌حجم اتفاق بیفتد حتما می‌تواند در تعدیل نرخ ارز موثر باشد و تعدیل نرخ ارز قطعابه کاهش نرخ تورم در اقتصاد ایران می‌تواند کمک کند.
بالسینی ادامه داد: مورد دیگر اینکه داشتن ارز‌های خانگی ریسک زیادی هم به خود مردم در بحث نگهداری تحمیل کرده است.
به گفته این کارشناس، در چنین فضایی اگر یک شرایطی به وجود آید که این ارز‌های خانگی وارد چرخه اقتصادی شود، حتما می‌تواند کمک کننده شرایط اقتصادی کشور باشد. البته که وارد شدن این حجم از ارز به چرخه اقتصادی هم به همین سادگی‌ها نیست مهم‌ترین علتی که باعث شده این ارز‌ها از چرخه‌های اقتصادی خارج شود نگرانی تورمی است که وجود دارد یعنی مردم برای حفاظت دارایی‌های خود از نوسانات تورم به سمت نگهداری ارز خانگی رفته اند. اگر شرایط تورمی و انتظارات تورمی را ثبات داشته باشد و رو به کاهش برود، قطعا شرایط تغییر پیدا می‌کند و امید است با کنترل و مهار تورم و انتظارات تورمی ارز‌ها به شبکه اقتصادی تزریق شود.
او گفت: نکته بعدی که می‌تواند کمک کننده باشدباید شرایط برای ورود این ارز‌ها به شبکه بانکی تسهیل پیدا کند که افتتاح حساب ارزی یکی از این مسیر‌هاست، البته باید به نکات آن توجه شود یعنی نرخ سودی که به دارندگان سپرده‌های ارزی داده می‌شود باید جذابیت کافی داشته باشد. در کل هر نوع کنز مال به معنای این که چرخه اقتصادی دچار آسیب شود در آیه ۳۴ توبه در خصوص آن اشاره و از این کار نهی شده است.