ابزارهای دیپلماتیک

 کریم خدایی- دیپلماسی عمومی در دنیای کنونی ابزار کارآمد سیاست خارجی است این وجه از دیپلماسی با برخورداری از گسترده‌ترین مخاطبان، از نخبگان حکومتی تا عموم مردم، از اهمیت فزاینده‌ای برخوردار شده است. جمهوری اسلامی ایران در سال‌های اخیر ابتکاری را تحت عنوان سیاست همسایگی در پیش گرفته است که ارتقای وجهه ایران و همراه ساختن افکار عمومی کشورهای پیرامون یکی از پیش‌شرط‌های موفقیت سیاست همسایگی است و در مقابل، این سیاست نیز زمینه‌ساز ارتقای اعتبار و وجهه ایران در نگاه مردم کشورهای همسایه است.
سیاست‎خارجی نظام جمهوری‎اسلامی همواره بر گسترش روابط با همسایگان استوار بوده‎است و دولت‎های گذشته نیز تلاش‎های قابل‎توجهی را در این حوزه به‎کار گرفتند که تاکنون نتایج چشمگیری نیز به‎دست آمده ‎است، اما نکته اینجاست که از زمان آغاز به‎کار دولت سیزدهم شاهد تحول چشمگیری در پیگیری «دیپلماسی همسایگی» بوده‎ایم و شخص رئیس‎جمهور نیز دراین زمینه تلاش ویژه‎ای را به‎کار گرفته که نشان‎دهنده عزم جزم دولت برای گسترش روابط خارجی کشور، به‎ویژه با دولت‎های همسایه است که در شرایط فعلی می‎تواند ثمرات بسیاری برای مردم و کشور به‎همراه داشته باشد.
سیدابراهیم رئیسی از زمانی که سکان هدایت دولت سیزدهم را به‎دست گرفته است، با سفر به کشورهای همسایه شمالی و جنوبی، رویکردهای نوینی را در دیپلماسی همسایگی پیگیری کرده‎است که می‎تواند راهگشا باشد. براین اساس دعوت از سران کشورهای همسایه و دولت‎هایی که با آنها روابط راهبردی ویژه‎ای داریم نیز در حدود یک‎سال اخیر چشمگیر بوده‎ است. نکته مهم اینجاست که افزایش چنین رفت‎وآمدها و دادوستدهایی، علاوه‎بر اینکه به تقویت همکاری‎های دیپلماتیک دوجانبه می‎انجامد، در حوزه تعاملات اقتصادی و بازرگانی نیز مزایای بسیاری برای کشورمان و دولت‎های مقابل به‎همراه دارد. البته باید توجه داشت که دیپلماسی همسایگی به معنای عدم استفاده از ابزارهای قدرت در تعامل با واحدهای سیاسی مجاور مرز نیست؛ بلکه به صورت مشخص، به استفاده‌ی هوشمندانه و به موقع از این ابزارها برای تامین منافع ملی اشاره دارد. نمونه‌ی بارز این راهبرد، وضعیت ایران و عربستان در منطقه‌ی غرب آسیا و چگونگی تبدیل یک رقابت تنش‌آلود به یک رقابت همراه با پذیرش قدرت منطقه‌ای تهران است.
ایران در چند سال اخیر، با استفاده از ابزارهای دیپلماتیک و میدانی خود به صورت مشترک و همزمان، شرایط را برای ریاض به نحوری طراحی کرد که سعودی‌ها چاره‌ای به جز کاهش تنش در روابط با تهران و پذیرش منطق راهبردی کشورمان نداشتند. نگاهی به صحبت‌های وزیر انرژی عربستان که از «روز سیاه» خود در ایام مقابله نیروهای مردمی یمن با تجاوز ائتلاف سعودی به این کشور سخن می‌گوید، موید این مساله است.
اولین راهبرد در طراحی سیاست خارجی برای هر واحد سیاسی، توجه به جایگاه ژئوپلتیک و منطقه‌ای آن کشور و دولت است؛ یعنی توجه به شرایط محیطی و استفاده از ظرفیت‌های موجود در اطراف مرزها. این مساله نه یک تصمیم احساسی بلکه یک واقعیت میدانی مبتنی بر تامین منافع ملی بر اساس اصول علم روابط بین‌الملل است.
در واقع، اکثر قریب به اتفاق اساتید و اندیشمندان حوزه روابط بین‌الملل معتقدند که اگر کشوری قصد دارد تا قدرت جهانی خود را تثبیت کند، ابتدا باید از وضعیت به سامان خود در اطراف مرزهایش مطمئن باشد تا بتواند این دستاورد را به عنوان پلی برای پیشبرد اهداف بعدی خود استفاده کند. در حقیقت می‌توان اینگونه گفت که اگر وضعیت یک واحد سیاسی با همسایگانش در مرحله‌ی تثبیت و تعیین تکلیف نباشد، امکان استفاده‌ی کامل از مفاهیمی نظیر عمق راهبردی و تثبیت قدرت فرامنطقه‌ای نیز برای آن کشور وجود نخواهد داشت. این، همان مفهوم «دیپلماسی همسایگی» است که رهبر انقلاب در دیدار با مسئولین و مقامات وزارت امور خارجه، به آن اشاره کردند و ضمن هشدار نسبت به اهمیت این مساله، تاکید کردند: «این تصمیمی که مسئولین محترم در این دولت در مورد سیاست ارتباط با همسایگان گرفتند، بسیار سیاست درستی است. می‌بینید تلاش دستهای بیگانه در این جهت را که چه کار میکنند تا بین جمهوری اسلامی و همسایه‌هایش مشکل درست کنند؛ نباید بگذاریم.»